Cumhuriyet’in ilanıyla birlikte genç Türkiye’nin karşısında duran en önemli meselelerden biri, ülkenin damarları sayılan demiryolu hatlarının parçalı ve yabancı şirketlerin elinde olmasıydı. 1923’te devralınan tablo, bir ulus devletin kendi toprakları üzerindeki ulaşım hatlarında dahi tam yetkili olmadığı gerçeğini yüzümüze vuruyordu. İşte bu nedenle, 1923–1940 dönemi, yalnızca bir ulaştırma politikası değil, aynı zamanda bir egemenlik ve kalkınma meselesi olarak tarihe geçti.

Osmanlı Devleti’nin son döneminde imtiyaz olarak verilen demiryolu hatlarının büyük bölümü, Fransız, Alman ve İngiliz sermayesinin kontrolündeydi. İzmir–Aydın hattından Bağdat Demiryolları’na, Haydarpaşa’dan Toroslar’a uzanan güzergâhların önemli bir kısmı yabancı şirketlerin operasyonundaydı. Cumhuriyet’in kurucuları için bu durum, ekonomik bağımsızlığın önünde büyük bir engeldi.

Cumhuriyet hükümeti ilk önemli adımı 1924’te, Anadolu–Bağdat Demiryolları’nın Haydarpaşa–Eskişehir ve Eskişehir–Konya kesimlerini satın alarak attı. Bu, daha sonra genişleyecek büyük bir millîleştirme hamlesinin başlangıcıydı. Aynı yıl kurulan Devlet Demiryolları ve Limanları İdaresi, bugünkü TCDD’nin temelini oluşturdu.

1927’de, Samsun–Çarşamba, Ankara–Kayseri, Sivas–Erzurum gibi hatların yapımı devlet eliyle sürdürülmeye başlandı. Bir yandan yeni hatlar inşa edilirken diğer yandan yabancı işletmelerle müzakereler devam ediyordu.

Cumhuriyet’in onuncu yılına gelindiğinde, 1933’te, ülkenin demiryolu ağının yarısına yakını artık devlet kontrolündeydi. Bu yıllarda millîleştirilen hatlardan bazıları şunlardı: Ankara–Kayseri hattı, Sivas–Erzurum hattı ve Afyon–Denizli–Aydın hattı.

Her devralma, yalnızca teknik ve mali bir işlem değil, aynı zamanda ülkenin ekonomik özgürlüğü adına atılmış stratejik bir adım olarak görülüyordu.

Bu dönemin en önemli adımlarından biri, 1934’te Yabancı sermayeye ait İzmir–Aydın Demiryolu Şirketi’nin satın alınmasıdır. Osmanlı’nın 1856’da imtiyaz verdiği bu hat, 78 yıl sonra Türk devletinin kontrolüne geçti.

1937’de ise Bağdat Demiryolu’nun büyük bir bölümü devletleştirildi. Toroslar’ın zorlu coğrafyasında mücadele ederek ilerleyen bu hatlar, ülkenin güneyini doğusuna bağlayan stratejik bir güzergâhı ifade ediyordu.

1940 yılına gelindiğinde, Türkiye sınırları içindeki bütün önemli demiryolu hatları devletin kontrolüne geçmiş bulunuyordu. Artık ülkenin ekonomik ve askerî hareketliliği, yabancı şirketlerin imtiyaz koşullarına bağlı değildi.

Devletleştirme süreci yalnızca bir mülkiyet değişimi değildi; Anadolu’nun kasabalarını, şehirlerini, limanlarını birbirine bağlayan, üretimi canlandıran, ticarete yön veren bir millî mobilizasyondu.

1923’ten 1940’a kadar süren demiryolu devletleştirmeleri, genç Cumhuriyet’in “tam bağımsızlık” anlayışının en somut tezahürlerinden biridir. Hatların devralınması, yalnızca ekonomik bir kazanç değil, aynı zamanda bir egemenlik manifestosu, ülkeyi baştan başa birbirine bağlayan stratejik bir adımdı.

Bugün trenle yolculuk ederken gördüğümüz her istasyon, her tünel, her köprü; o yıllarda verilen mücadelenin sessiz birer tanığıdır. Cumhuriyet’in rayları, yalnızca demirden değil, bağımsız bir ülke idealinden dövülmüştür.

Yararlanılan kaynaklar:Arslan, A. Sağiroğlu (2020). Kayseri Tren Garı. İçinde: N. Kozak (Editör), Online Türkiye Turizm Ansiklopedisi. https://turkiyeturizmansiklopedisi.com/kayseri-tren-gari (Erişim tarihi: 02.03.2026); Binbaşıoğlu, H. (2020). Malatya Garı. İçinde: N. Kozak (Editör), Online Türkiye Turizm Ansiklopedisi. https://turkiyeturizmansiklopedisi.com/malatya-gari (Erişim tarihi: 02.03.2026); Gönül, E. (2020). İzmir-Aydın Demiryolu. İçinde: N. Kozak (Editör), Online Türkiye Turizm Ansiklopedisi. https://turkiyeturizmansiklopedisi.com/izmir-aydin-demiryolu (Erişim tarihi: 02.03.2026); Kahraman, O. (2020). Adana Tren Garı. İçinde: N. Kozak (Editör), Online Türkiye Turizm Ansiklopedisi. https://turkiyeturizmansiklopedisi.com/adana-tren-gari (Erişim tarihi: 02.03.2026); Kahraman, O. (2020). Akşehir Tren Garı. İçinde: N. Kozak (Editör), Online Türkiye Turizm Ansiklopedisi. https://turkiyeturizmansiklopedisi.com/aksehir-tren-gari (Erişim tarihi: 02.03.2026); Kahraman, O. (2020). Konya Tren Garı. İçinde: N. Kozak (Editör), Online Türkiye Turizm Ansiklopedisi. https://turkiyeturizmansiklopedisi.com/konya-tren-gari (Erişim tarihi: 02.03.2026); Seyrek, Ş. (2025). İzmir-Aydın Demiryolu Selçuk İstasyonu. İçinde: N. Kozak (Editör), Online Türkiye Turizm Ansiklopedisi. https://turkiyeturizmansiklopedisi.com/izmir-aydin-demiryolu-selcuk-istasyonu (Erişim tarihi: 02.03.2026); Tırıl, A. (2020). Bağdat Demiryolu. İçinde: N. Kozak (Editör), Online Türkiye Turizm Ansiklopedisi. https://turkiyeturizmansiklopedisi.com/bagdat-demiryolu (Erişim tarihi: 02.03.2026); Yalçınkaya, N. M. (2019). Varda (Alman) Köprüsü. İçinde: N. Kozak (Editör), Online Türkiye Turizm Ansiklopedisi. https://turkiyeturizmansiklopedisi.com/varda-alman-koprusu (Erişim tarihi: 02.03.2026); Yılmaz, L. (2024). Varda (Alman) Köprüsü. İçinde: N. Kozak (Editör), Online Türkiye Turizm Ansiklopedisi. https://turkiyeturizmansiklopedisi.com/varda-alman-koprusu (Erişim tarihi: 02.03.2026).