Marmara Üniversitesi tarafından geliştirilen “İstanbul Time Machine” projesiyle Osmanlı döneminin İstanbul'u yapay zekâ teknolojileri kullanılarak dijital ortamda yeniden canlandırılıyor. Tarihi gazete haberleri, haritalar ve arşiv belgeleri bir araya getirilerek geçmişin sokakları ve gündelik yaşamı üç boyutlu ortama aktarılıyor. Modelleme çalışmalarına Eminönü'nden başlanırken, elde edilecek verilere göre yeni bölgelerin de projeye dahil edilmesi planlanıyor.

Marmara Üniversitesi Nüfus ve Sosyal Araştırmalar Enstitüsü bünyesindeki Beşeri Bilimler Veri Laboratuvarı tarafından yürütülen proje, 1880-1940 yılları arasındaki İstanbul'un sosyal ve kentsel yaşamını araştırıyor.

İkdam, Sabah, Tanin ve Tercüman-ı Hakikat gibi dönemin gazetelerinde yayımlanan yangın, hırsızlık, kaza, ticaret ve gündelik yaşama ilişkin haberler yapay zekâ yardımıyla dijital verilere dönüştürülüyor. Bu bilgiler tarihi haritalarla eşleştirilerek üç boyutlu şehir modeli üzerinde gösteriliyor.

İlk Durak Eminönü, Yeni Bölgeler Gündemde

Üç boyutlu modelleme çalışmalarına Osmanlı döneminin önemli ticaret ve ulaşım merkezlerinden Eminönü'nde başlandı.

Marmara Üniversitesi Öğretim Üyesi Dr. Fatma Aladağ, Eminönü'nün dönemin ticaret ve gündelik yaşamı açısından yoğun bir bölge olması nedeniyle pilot alan olarak seçildiğini belirtti.

Aladağ, yeni bölgelerin belirlenmesinde gazete arşivlerinden elde edilen haber yoğunluğunun ve tarihsel ilişkilerin etkili olacağını ifade etti. Bu nedenle sıradaki semtlerin henüz kesinleşmediğini, çalışmalar ilerledikçe pilot alanın genişletileceğini açıkladı.

Dolayısıyla Galata, Beyoğlu, Üsküdar veya diğer tarihî semtlerin projeye dahil edilmesi şu aşamada kesinleşmiş değil.

1919 Yılının İstanbul'unda 30 Kuruşa İngilizce Dersi

Projenin dikkat çeken yönlerinden biri, yalnızca tarihi binaları değil, insanların gündelik yaşamını da ortaya çıkarması.

Araştırmalarda 1919 yılında Yüksek Kaldırım'da İngilizce dersi veren Londralı bir öğretmenin 30 ders sonunda konuşma garantisi sunduğu ve ders ücretini 30 kuruş olarak duyurduğu bir ilan bulundu.

Başka gazete haberlerinde İstanbul kahvehanelerinde ücret karşılığında fonograf dinletilmesi ve Galata'da simitlerini havaya fırlatan bir seyyar satıcının neden olduğu kavga gibi ilginç olaylar da yer alıyor.

Osmanlı Gazetelerinde Yüzde 93 Doğruluk

Projenin teknolojik altyapısında yapay zekâ destekli metin tanıma sistemleri kullanılıyor. Araştırma ekibi, matbu Osmanlı Türkçesi metinlerinde yüzde 93 doğruluk oranına ulaştı.

Rika ve nesih gibi daha zor yazı türleri için de yeni modeller geliştiriliyor. Teknolojinin ilerleyen dönemde diğer araştırmacıların kullanımına açılması hedefleniyor.

Sanal Gerçeklikle Tarihi İstanbul Gezisi

İstanbul Time Machine'in uzun vadeli hedefleri arasında sanal gerçeklik ve oyunlaştırma teknolojileriyle tarih deneyim alanları oluşturmak bulunuyor.

Projenin tamamlanmasıyla kullanıcıların Osmanlı İstanbul'unun sokaklarında sanal olarak dolaşabilmesi; geçmişteki dükkânları, konutları, ticari faaliyetleri ve gündelik olayları bulundukları mekânlarda keşfedebilmesi amaçlanıyor.

Altyapının Kültür ve Turizm Bakanlığı, belediyeler, müzeler ve eğitim kurumlarının kullanımına sunulması da planlanıyor. Uzun vadede aynı teknolojinin İstanbul dışındaki şehirlerin tarihî mirasını dijitalleştirmek için de geliştirilmesi hedefleniyor.

Proje açısından önemli not: Şimdilik modelleme çalışmaları Eminönü'nde sürüyor. Galata, Beyoğlu ve Üsküdar gibi tarihî bölgeler olası genişleme alanları olarak değerlendirilebilir; ancak proje ekibi henüz bu semtleri resmî olarak açıklamış değil.