Türkiye’de turizmin kurumsal gelişimi, Cumhuriyet’in ilk yıllarındaki tanıtım ve propaganda faaliyetlerinden başlayarak 1960’lı yıllarda bağımsız bir bakanlık yapılanmasına uzanan çok katmanlı bir dönüşüm sürecini ifade etmektedir. Bu sürecin merkezinde yer alan kurumlardan biri Basın-Yayın ve Turizm Umum Müdürlüğü’dür. 1949 tarihli 5392 sayılı Kanun ile yeniden teşkilatlandırılan bu kurum, turizmi hem ideolojik hem de ekonomik bir araç olarak ele almıştır.

1920 yılında kurulan Matbuat ve İstihbarat Müdüriyet-i Umumiyesi, Cumhuriyet öncesinden itibaren devletin bilgi üretimi ve kamuoyu yönetimi alanındaki temel organı olmuştur. Kurum, farklı dönemlerde Dışişleri ve İçişleri bakanlıklarına bağlanmış; 1926’da Matbuat Umum Müdürlüğü adını almıştır.

Bu yapı, 1930’lu yıllarda Türkiye’nin iç ve dış kamuoyuna tanıtılması, basın faaliyetlerinin düzenlenmesi, radyo ve film gibi yeni iletişim araçlarının denetimi gibi görevleri üstlenmiştir. 1934’te çıkarılan düzenlemelerle teşkilat yapısı genişletilmiş; yurtiçinde basın temsilcilikleri, yurtdışında ise basın ataşelikleri oluşturulmuştur.

Turizm konusu bu dönemde henüz bağımsız bir politika alanı değildir. 1934 tarihli 2450 sayılı Kanun ile turizm, İktisat ve Ticaret Vekâleti’nin görev alanına alınmış olsa da uygulamada ağırlık tanıtım boyutunda kalmış; turizmin ekonomik potansiyeli sistematik biçimde ele alınmamıştır.

1940 yılında turizm işlerinin Basın-Yayın Genel Müdürlüğü’ne devredilmesi, turizmin tanıtım eksenli bir perspektifle ele alındığını göstermektedir. 1943 tarihli 4475 sayılı Kanun ile Genel Müdürlük bünyesinde Turizm Dairesi kurulmuş; bu dairenin görevleri arasında iç ve dış turizmin ulusal menfaatlere uygun biçimde geliştirilmesi, turizm faaliyetleri hakkında yayın hazırlanması ve uluslararası turizm kurumlarıyla ilişkilerin yürütülmesi yer almıştır.

Ancak bu dönemde turizmin iktisadi boyutundan ziyade propaganda niteliği ön plana çıkmıştır. Kurumsal yapılanma mevcut olmakla birlikte sektörün ekonomik altyapısına yönelik kapsamlı düzenlemeler henüz gerçekleştirilmemiştir.

24 Mayıs 1949 tarihli 5392 sayılı Kanun ile kurumun adı Basın-Yayın ve Turizm Umum Müdürlüğü olarak değiştirilmiş ve turizm faaliyetleri açık biçimde görev tanımına dahil edilmiştir. Teşkilat yapısı; Tanıtma Dairesi, Turizm Dairesi, Radyo Dairesi, Yayınlar ve Haberler Dairesi ile İdari İşler birimlerinden oluşmuştur.

Ayrıca Kanun’un 17. maddesi ile Turizm Danışma Kurulu kurulmuş; turizm politikalarına yön verilmesi amacıyla yılda en az bir kez toplanması öngörülmüştür. Bu düzenleme, turizm alanında planlı politika oluşturma çabasının erken bir örneği olarak değerlendirilebilir.

Çok partili siyasal hayata geçiş ve Demokrat Parti döneminde uygulanan kalkınma politikaları, turizmin ekonomik bir faaliyet alanı olarak yeniden değerlendirilmesini sağlamıştır.

Bu gelişmelerle birlikte turizm, propaganda ağırlıklı bir faaliyet olmaktan çıkarak ulusal ekonomi içinde bağımsız bir endüstri kolu olarak kabul edilmiştir.

1948 yılında 16.515 olan turist sayısının 1956 yılında yaklaşık 100.000’e ulaşması, alınan önlemlerin sektöre yansıdığını göstermektedir. Aynı dönemde vize muafiyetleri genişletilmiş, pasaport düzenlemeleri kolaylaştırılmış ve gümrük işlemlerinde turistlere yönelik esneklikler sağlanmıştır.

Turizm zihniyetinin topluma yayılması amacıyla Milli Eğitim Bakanlığı ile işbirliği yapılmış; okullarda turizm bilgisi dersleri okutulmuş ve öğretmen seminerlerinde turizm konuları ele alınmıştır. Ankara Radyosu’nda “Haftanın Turizm Konuşması” programı başlatılmıştır.

Bu uygulamalar, turizmin yalnızca ekonomik değil, aynı zamanda kültürel bir bilinç meselesi olarak ele alındığını göstermektedir.

Basın-Yayın ve Turizm Umum Müdürlüğü bünyesinde Amerikalı turizm uzmanlarının görevlendirilmesi, Türkiye’nin turizm politikalarını uluslararası deneyimlerle destekleme arzusunu ortaya koymaktadır. Bu durum, savaş sonrası dönemde Türkiye’nin Batı blokuna entegrasyon sürecinin turizm alanındaki yansımalarından biri olarak değerlendirilebilir.

1963 yılında Turizm ve Tanıtma Bakanlığı’nın kurulmasıyla birlikte Basın-Yayın ve Turizm Umum Müdürlüğü dönemi sona ermiştir. Bu gelişme, turizmin artık bağımsız bir kamu politikası alanı olarak ele alındığını ve daha üst düzey kurumsal bir yapıya kavuşturulduğunu göstermektedir.

Yararlanılan kaynaklar: Babalık, B. B. (2019). Turizm Dairesi Müdürlüğü. İçinde: N. Kozak (Editör), Online Türkiye Turizm Ansiklopedisi. https://turkiyeturizmansiklopedisi.com/turizm-dairesi-mudurlugu (Erişim tarihi: 02.03.2026); Kozak, N. (2020). Basın-Yayın ve Turizm Umum Müdürlüğü. İçinde: N. Kozak (Editör), Online Türkiye Turizm Ansiklopedisi. https://turkiyeturizmansiklopedisi.com/basin-yayin-ve-turizm-umum-mudurlugu (Erişim tarihi: 01.03.2026); Kozak, N. (2020). Basın-Yayın ve Turizm Vekâleti (Bakanlığı). İçinde: N. Kozak (Editör), Online Türkiye Turizm Ansiklopedisi. https://turkiyeturizmansiklopedisi.com/basin-yayin-ve-turizm-vekaleti-bakanligi (Erişim tarihi: 02.03.2026); Kozak, N. (2020). Turizm Dairesi Müdürlüğü. İçinde: N. Kozak (Editör), Online Türkiye Turizm Ansiklopedisi. https://turkiyeturizmansiklopedisi.com/turizm-dairesi-mudurlugu (Erişim tarihi: 02.03.2026); Tekinsoy, Y. E. ve Tekinsoy, B. (2025). Genel müdürlükten bakanlığa kurumsal dönüşüm: Basın-Yayın ve Turizm Vekâleti [Bakanlığı] (1957-1963), Anatolia: Turizm Araştırmaları Dergisi, 36(3): 167–186.