Birine neden bir yere gitmek istediğini sorun. Cevaplar hemen gelir: "Hep görmek istemiştim", "Arkadaşlar çok övdü", "O mevsimde havası güzel oluyor", "Her yıl gidiyoruz, alıştık." Hepsi samimi, hepsi doğru. Ama hiçbiri asıl soruyu cevaplamıyor. Çünkü insanın bir gezi için söylediği gerekçe ile o geziye gerçekten neden çıktığı çoğu zaman aynı şey değil.

Gezi tasarlamak, bir anlamda bu iki unsur arasındaki mesafeyi okumaktır.

İhtiyaç mı, istek mi?

"Tatile ihtiyacım var" deriz; tıpkı yeni bir eşyaya ya da yeni bir telefona ihtiyacımız olduğunu söylediğimiz gibi. Tüketim toplumunun dilinde ihtiyaçlarla istekler giderek birbirine karışıyor. Ancak seyahat söz konusu olduğunda bu ayrım her zaman o kadar kolay değil. Belki de asıl mesele, seyahatin ihtiyaç mı yoksa istek mi olduğu değil; insanın hangi ihtiyacını, nasıl bir yolculukla karşılamaya çalıştığıdır.

Yine de bazen bir mola gerçekten ihtiyaca dönüşür. Ağır stres altında çalışanlar için rutinden kopmak bir lüks değil, bir soluklanma ve kendini toparlama imkânıdır. İngiltere'de düşük gelirli ailelerin tatile çıkabilmesini destekleyen Family Holiday Charity ve VisitEngland'ın bu kuruluşla yürüttüğü England for Everyone programı, tatilin yalnızca bir tüketim tercihi olmadığını hatırlatıyor. Bazen birkaç günlük uzaklaşma bile ailelerin birlikte vakit geçirmesi, dinlenmesi ve gündelik hayatın yükünden sıyrılması için önemli bir fırsat yaratabiliyor.

Bu ayrımı anlamamıza yardımcı olan isimlerden biri de psikolog Abraham Maslow'dur. Maslow, insan ihtiyaçlarını fizyolojik gereksinimlerden güvenliğe, aidiyetten saygınlığa ve kendini gerçekleştirmeye uzanan bir hiyerarşi içinde ele aldı. Ancak bu ihtiyaçlar her insanda aynı sırayla ya da aynı yoğunlukta ortaya çıkmaz. Seyahat de çoğu zaman bu ihtiyaçların birden fazlasına aynı anda karşılık verir.

Turizm açısından ilginç olan şu: Gezi, Maslow'un basamaklarının hemen hepsine dokunabilir. Örneğin her yıl aynı otele dönen aile güvenlik ve alışkanlık arayışında olabilir; bildiği yere gitmek, sürprizsiz bir dinlenme vaat eder. Uzak ve zor bir rotayı seçen gezgin ise saygınlık ya da kendini geliştirme peşindedir. İlki bunu "orada her şey yolunda" diye anlatır, ikincisi "hep görmek istemiştim" diye. Gerekçe değişir; ihtiyaç saklı kalır.

Maslow bize insanın yalnızca hayatta kalmak için yaşamadığını hatırlatır. Seyahat de bazen bunun en somut ifadesidir: İnsan yalnızca bir yerden başka bir yere gitmez; kendisinin başka bir ihtimalini keşfetmeye gider. Ve belki de bu yeni keşfi ile de hayatının geri kalanında var olur.

Kimse komşusunu etkilemek için gittiğini söylemez

İşin zor tarafı, insanların seyahat motivasyonlarının her zaman farkında olmaması ya da farkında olsalar bile bunları açıkça dile getirmemesi. Kimse kolay kolay "komşularım imrensin diye gidiyorum" demez; ancak statü ve toplumsal kabul arzusunun gezi tercihlerinde rol oynayabildiğini biliyoruz. Özellikle tercih edilen markalar ve destinasyonlar bazen kişinin kendisini nasıl konumlandırmak istediğiyle de ilişkili olabilir.

Instagram'ın seyahat dünyasına etkisini düşünün. Elbette her paylaşımın ardında gösteriş arzusu yoktur. İnsan bazen anısını saklamak, bazen başkalarına ilham vermek, bazen de görünür olmak ister. Çoğu zaman bu motivasyonlar birbirinden kesin çizgilerle ayrılmaz.

Turizm araştırmacıları bu soruyu yaklaşık yarım asırdır inceliyor. Graham Dann'ın 1977 yılında ortaya koyduğu ve sonraki araştırmalarla geliştirilen yaklaşım, seyahat motivasyonlarını iki temel güç üzerinden anlamamıza yardımcı oluyor: Bizi bulunduğumuz yerden uzaklaşmaya iten nedenler ve başka bir yere gitmeye çeken unsurlar.

Bir yanda gündelik hayatın tekdüzeliğinden, yalnızlığından veya stresinden uzaklaşma isteği; diğer yanda yeni yerler keşfetme, farklı kültürlerle tanışma, görülme ya da tanınma arzusu. Turizm literatüründe bunlar itici ve çekici motivasyonlar (push–pull factors) olarak tanımlanıyor. Üstelik bu iki güç her zaman belirli bir sırayla ortaya çıkmıyor; çoğu zaman birbirini besliyor ve sıraları değişebiliyor.

Bazen bir yerin cazibesi bizi yola çıkarıyor, bazen de bulunduğumuz yerden uzaklaşma ihtiyacı bizi yeni bir güzergahı aramaya yöneltiyor.

Seyahat motivasyonlarının listesi uzar gider: kaçmak, dinlenmek, kendini keşfetmek, prestij, gündelik kurallardan bir süreliğine uzaklaşmak, aile bağlarını güçlendirmek, yeni insanlarla tanışmak. Bunlara yenilik ve öğrenme merakı da eklenir. Ama hepsini iki kelimeye indirmek mümkün: kaçmak ve aramak. Hem bir şeyden kaçarız hem bir şeyi ararız; kimi zaman kendimiz için, kimi zaman birlikte yola çıktığımız insanlar için.

Gezi kariyeri

Bence bu literatürün en aydınlatıcı katkılarından biri, gezginlerin de bir "kariyeri" olduğu düşüncesi. Turizm araştırmacısı Philip Pearce'ın geliştirdiği seyahat kariyeri yaklaşımına göre, insanın seyahat deneyimi arttıkça yolculuktan beklentileri ve motivasyonları da değişebilir.

İlk gezilerinde heyecanı, yeniliği ve "gördüm" diyebilmenin mutluluğunu arayan biri, zamanla gittiği yerin kültürüyle daha derin bağlar kurmak, yerel yaşamı tanımak veya doğayla daha yakın bir ilişki geliştirmek isteyebilir. Elbette bu herkes için geçerli bir kural değil. Ancak seyahat deneyiminin, insanın dünyaya ve kendisine bakışını nasıl dönüştürebildiğini anlamak açısından önemli.

Yine de birçok gezginde ortak bazı motivasyonlar bulunur: gündelik hayattan uzaklaşmak, dinlenmek, sevdikleriyle bağlarını güçlendirmek ve kendini geliştirmek.

Bunu sahada her gün görüyorum. İlk büyük yurtdışı gezisine çıkan biri, kartpostallardaki yerleri görmek ister. Onuncu gezisindeki aynı kişi ise o şehirde bir aile sofrasına oturmak, bir zanaatkârın atölyesinde vakit geçirmek, bir müzisyeni kendi mahallesinde dinlemek ister. Yer değişmemiştir; gezgin değişmiştir.

Elbette her yolculuk insanı değiştirmez. Bazen binlerce kilometre gider, kendimizle ilgili hiçbir yeni şey öğrenmeden döneriz. Değişimi yaratan yalnızca gidilen mesafe değil, yolculuğa ne kadar açık olduğumuzdur. Çünkü insan bazen dünyayı dolaşır ama kendi alışkanlıklarının ve önyargılarının dışına hiç çıkmaz.

İki algının buluştuğu nokta

Motivasyonun nasıl doğduğunu anlatan basit bir şema var: Bir ihtiyaç ile doğar. Kişi o ihtiyacı neyin karşılayacağına dair bir algı geliştirir. Öte yanda bir güzergâhın gerçek çekicilikleri ve kişinin bu çekiciliklere dair algısı durur. Bu iki algı örtüştüğünde, ve ancak o zaman, gitme isteği ortaya çıkar.

Burada kilit kelime "algı". Birinin cennet diye gördüğü sahil kasabası, bir başkası için bir haftalık işkencedir; ötekinin vazgeçemediği dağ yürüyüşü de ilki için dayanıklılık sınavı. Ürün aynı kalır, algı değişir. Algıyı da deneyimlerimiz, tutumlarımız, okuduklarımız, dinlediklerimiz biçimlendirir.

O halde iyi bir gezi danışmanının işi broşür okumak değil, soru sormaktır. Nazikçe, sezdirmeden: Kiminle gidiyorsunuz? En son ne zaman gerçekten dinlendiniz? Bir şehirde en çok neyi ararsınız? Bu soruların cevabında, insanın kendisinin bile adını koyamadığı ihtiyaç saklıdır. Daha pahalı, daha özel bir deneyim sunuyorsanız da bir adım daha atmanız gerekir: o deneyimin farkının neden ödenmeye değer olduğunu, gezginin kendi ihtiyacı üzerinden anlatabilmek.

Neden gideriz? Belki de en dürüst cevap şu: Gittiğimiz yer, çoğu zaman kendimizle ilgili bir sorunun cevabıdır. Gezi tasarlayan herkesin işi, o soruyu yolcudan önce duyabilmektir.

Kaynaklar

• Maslow, A.H. (1943). "A Theory of Human Motivation". Psychological Review, 50(4), 370–396. York University, Classics in the History of Psychology; piramit üzerine: Wikipedia: Maslow's hierarchy of needs
• Dann, G. M. S. (1977). Anomie, Ego-Enhancement and Tourism. Annals of Tourism Research, 4(4), 184–194.
• Pearce, P. L. & Lee, U.-I. (2005). Developing the Travel Career Approach to Tourist Motivation. Journal of Travel Research, 43(3), 226–237.