Üzerinden yıllar geçse de belleğinizde bir kapı aralığı gibi açık kalan şehirler var… Bir meydanını, bir köprüsünü, bir binanın taşlarında birikmiş tarihi hatırlarsınız, bazen de o kentin sizde bıraktığı duygunun nedenini tam olarak açıklayamazsınız. Zaragoza benim için böyle kentlerden biri. İzmir’in EXPO macerası sırasında yolumun düştüğü bu İspanyol kentine hayran kalmıştım. Şimdi Zaragoza’dan gelen bir haber, o günlerden kalan güzel duyguları yeniden canlandırdı: Kent, 2028 Avrupa Yeşil Başkenti seçildi. Avrupa’nın rekor sıcaklıklarla boğuştuğu, İspanya’nın orman yangınları ve kuraklıkla sınandığı bir dönemde gelen bu haber, yalnızca Zaragoza için değil, kentlerin geleceğini önemseyen herkes için sevindirici.

Avrupa Birliği’nin 8 Ekim 2026’da açıkladığı kararla Zaragoza, 2028 Avrupa Yeşil Başkenti unvanını kazandı. Danimarka’nın Aalborg, Polonya’nın Bielsko-Biała, Slovakya’nın Košice ve Portekiz’in Porto kentlerini geride bırakan Zaragoza, çevre politikalarını uzun vadeli bir kent yönetimi anlayışıyla birleştirmesi nedeniyle jüriyi etkiledi. Kentsel biyoçeşitlilik, yeşil alanlar, sürdürülebilir arazi kullanımı ve iklim değişikliğine uyum çalışmaları değerlendirmede öne çıktı. Kentin çevre projelerini desteklemek üzere 600 bin avroluk bir kaynak da sağlanacak.

Peki, bu haber neden bir kültür ve turizm yazısının konusu olmalı? Çünkü artık bir kenti tanımak, yalnızca müzelerini gezmek, tarihî yapılarını fotoğraflamak, meydanlarında kahve içmek ve hediyelik eşya dükkânlarından alışveriş yapmakla sınırlı değil. Bir kentin kültürü, doğayla kurduğu ilişkide, suyunu nasıl kullandığında, yeşil alanlarını nasıl koruduğunda, tarihî mirasını geleceğe nasıl taşıdığında da saklı. Turizmin gerçek anlamda kültürel bir deneyime dönüşmesi için ziyaret ettiğimiz yerlerin yalnızca geçmişini değil, geleceğe dair tercihlerini de anlamamız gerekiyor.

Zaragoza, bu açıdan son derece ilginç bir örnek. İspanya’nın kuzeydoğusunda, Aragon bölgesinin başkenti olan kent, Ebro Nehri’nin kıyısında, Roma döneminden günümüze uzanan katmanlı bir tarihin üzerinde yükseliyor. Romalıların adını verdiği yerleşim, Roma İmparatorluğu’ndan İslam egemenliğine, Aragon Krallığı’ndan modern İspanya’ya uzanan tarihsel yolculuğuyla bir açık hava tarih kitabı gibi. Burada tarih, yalnızca geçmişte yaşanmış olayların toplamı değil; farklı uygarlıkların aynı coğrafyada bıraktığı izlerin bugünkü yaşamla buluşması.

Kentin simgelerinden Pilar Bazilikası, Ebro kıyısındaki görkemli konumuyla Zaragoza’nın siluetini belirliyor. İspanyol ressam Francisco Goya’nın izlerini taşıyan sanat mirası, kentin kültürel zenginliğini başka bir boyuta taşıyor. İslam mimarisinin İspanya’daki önemli örneklerinden biri olan Aljafería Sarayı ise taşın, geometrinin ve bezemenin diliyle Endülüs kültürünün derinliğini hatırlatıyor. Bu yapılar, Zaragoza’yı yalnızca bir gezi rotası olmaktan çıkarıp tarih, sanat ve mimarlık meraklıları için güçlü bir kültür durağına dönüştürüyor.

Ancak benim asıl ilgimi çeken, böylesine zengin bir tarihsel mirasa sahip bir kentin bugünün dünyasına ne söylediği. Çünkü tarihî eserlerini korumakla övünen, fakat yaşadığı çevreyi tahrip eden kentlerin kültürel başarıları eksik kalır. Bir yanda yüzyıllardır ayakta duran yapıları gelecek kuşaklara aktarmaya çalışırken diğer yanda ağaçları kesiyor, su kaynaklarını tüketiyor, tarım alanlarını yapılaşmaya açıyor ve kentleri betona boğuyorsanız, koruduğunuz mirasın anlamını da daraltmış olursunuz. Kültürel miras, yalnızca insanın geçmişte ürettiklerinden ibaret değildir; insanın içinde yaşadığı doğal çevre de bu mirasın ayrılmaz bir parçasıdır.

Zaragoza’nın Avrupa Yeşil Başkenti seçilmesinde kentsel yeşil alanları birbirine bağlamayı amaçlayan Yeşil Altyapı Temel Planı’nın öne çıkması bu nedenle önemli. Kentin yaklaşımı, yeşil alanları birbirinden kopuk parklar olarak görmek yerine, doğanın kent içinde süreklilik kazanmasını hedefliyor. Avrupa Komisyonu değerlendirmesinde de çevre yönetiminin uzun vadeli niteliği ve iklim baskılarına karşı toplumsal dayanıklılık geliştirme çabası özellikle vurgulandı.

Bir kenti ziyaret ettiğimizde, tarihî merkezden çıkıp yürüyerek bir parka, nehir kıyısına ya da doğayla buluşabileceğimiz başka bir alana ulaşabiliyor muyuz? Yaz sıcağında gölge bulabiliyor, toplu taşımayla rahatça dolaşabiliyor, yerel yaşamın ritmini hissedebiliyor muyuz? Kentin sokakları yalnızca otomobillerin ve turist kalabalıklarının mı, yoksa çocukların, yaşlıların, bisikletlilerin ve mahalle sakinlerinin de mi? Kültür turizmi dediğimiz şeyin niteliği, biraz da bu soruların yanıtlarında gizli.

Elbette bir kente yeşil başkent unvanı verilmesi, bütün çevre sorunlarının çözüldüğü anlamına gelmiyor. Önemli olan, bu unvanın bir reklam sloganına dönüşmemesi ve açıklanan hedeflerin somut sonuçlara ulaşması. Zaragoza’nın 2028 boyunca gerçekleştireceği çalışmalar, kent sakinlerinin gündelik yaşamında ölçülebilir iyileşmeler yaratmalı; yeşil alanlar korunmalı, biyoçeşitlilik desteklenmeli, su ve enerji yönetimi geliştirilmeli, iklim değişikliğinin etkilerine karşı hazırlık güçlendirilmeli. Üstelik bu dönüşümün yararları yalnızca varlıklı mahallelere ya da kenti ziyaret eden turistlere değil, bütün kentlilere ulaşmalı. Yeşil bir kent, herkesin eşit biçimde yararlanamadığı bir ayrıcalık değil, kamusal bir haktır.

Burada kültür turizmi açısından başka bir kapı daha açılıyor. Zaragoza’ya gidecek bir ziyaretçi, elbette Pilar Bazilikası’nı, Aljafería Sarayı’nı ve Goya’nın izlerini takip edecek. Ama 2028’de kenti ziyaret etmek, bunların yanı sıra bir Avrupa kentinin iklim krizi karşısında kendisini nasıl dönüştürmeye çalıştığını görmek için de bir fırsat olabilir. Kentin parkları, nehir kıyıları, yeşil koridorları, kamusal alanları ve sürdürülebilirlik projeleri, kültür rotasının yeni duraklarına dönüşebilir. Böylece ziyaretçi, yalnızca geçmişin güzelliklerini tüketen biri olmaktan çıkar; geleceğin nasıl kurulabileceğini anlamaya çalışan bir gezgine dönüşür.

Zaragoza’nın hikâyesi bize bir başka gerçeği de hatırlatıyor… Kültür turizmi ile doğa koruma birbirinin rakibi değildir. Tam tersine, birbirini besleyebilir. Tarihî merkezleri, yerel mutfağı, pazarları, gelenekleri, nehirleri, parkları ve çevresindeki kırsal alanlarıyla bir bütün olarak değerlendirilen kentler, ziyaretçilerine daha derin bir deneyim sunar. Turizmin başarısı yalnızca kaç kişinin geldiğiyle değil, o ziyaretlerin yerel halka ne kazandırdığıyla, doğal ve kültürel mirasa ne bıraktığıyla da ölçülmelidir. Bir kentin ruhunu anlamak, bazen en ünlü müzesini gezmekten çok daha fazlasını gerektirir.

İzmir’den Zaragoza’ya uzanan kişisel belleğimde şimdi yeni bir sayfa açılıyor. Bir zamanlar hayranlıkla dolaştığım bu kenti, 2028’de Avrupa’nın çevre politikaları ve sürdürülebilir kent yaşamı üzerine söz söyleyen merkezlerinden biri olarak yeniden düşünmek güzel. Belki bir gün yeniden yollarımız kesişir; bu kez tarihî sokaklarının yanı sıra yeşil alanlarını, nehirle kurduğu ilişkiyi ve değişen kent yaşamını da daha yakından görürüm.

Bir kentin kültürü, yalnızca geride bıraktığı tarihte değil, gelecek kuşaklara nasıl bir dünya bırakmak istediğinde de yaşar.