29 Ekim 2026 günü Göreme Açık Hava Müzesi’nin girişinde meydana gelen peri bacalarındaki yıkıntı sonucu üç insan hayatını kaybetti, yaralananlar oldu. İlk açıklamalara göre aşırı yağışın ardından yaşanan toprak kaymasıyla ilgili soruşturma başlatıldı. Elbette olayın teknik nedenleri yapılacak incelemelerle ortaya çıkarılmalı; ancak bu facia, Kapadokya’nın nasıl korunduğunu ve nasıl yönetildiğini yeniden sorgulamamız için yeterince ağır bir uyarı…

Benim derdim doğanın karşısında insanın çaresizliğini inkâr etmek değil, insanın kendi sorumsuzluğunu doğanın arkasına saklamasına itiraz etmek. Çünkü Kapadokya gibi kırılgan bir coğrafyada güvenlik, koruma ve bilimsel denetim birbirinden ayrı düşünülemez. Kaç turist ağırladığımızla övünürken o turistlerin güvenliğini, ziyaret ettikleri mirasın geleceğini ve bu topraklarda yaşayan insanların haklarını ne kadar düşünüyoruz?

Göreme Açık Hava Müzesi’ni herkes bilir. Ancak orayı yalnızca ziyaretçi sayısıyla, bilet geliriyle, çevresindeki işletmelerin kazancıyla değerlendirenlere açıkça sesleniyorum: Kapadokya, tarihi açık hava kiliselerinin altına kahvehane açılabilecek kadar sıradan, her köşesine bir işletme yerleştirilebilecek kadar ucuz bir yer değildir! 

Çarıklı Kilise’nin altında kahve işletildiğini gördüğümüzde insan ister istemez soruyor: Bu nasıl bir koruma anlayışıdır, bu kararları kim vermektedir, binlerce yıllık kültürel mirasın dokunulmazlığı hangi noktada sona ermektedir? Burada mesele kahve satmak, esnafın para kazanması ya da yerel ekonominin gelişmesi değildir; mesele, insanlığın ortak mirasına ait bir yapının çevresini sıradan bir ticari alana dönüştürme cüretidir. Kapadokya’da her kayanın dibine bir işletme, her vadiye bir eğlence faaliyeti, her manzaraya bir ticari girişim yerleştirerek kalkınma sağlanacağını sananlara söyleyecek sözüm var… Siz Kapadokya’yı yaşatmıyorsunuz, onu tüketiyorsunuz!

Karanlık Kilise’nin değerini anlamak için biraz sanat tarihi bilmek yeterlidir. Roma’daki Sistine Şapeli’ne her isteyenin dilediği zaman girip sınırsızca dolaşamadığı, ziyaretin belirli kurallara ve kapasite sınırlamalarına bağlı olduğu bir dünyada yaşıyoruz. Kapadokya’nın Karanlık Kilisesi de fresklerinin niteliği, korunmuşluğu ve sanat tarihindeki yeri bakımından aynı ciddiyetle ele alınmayı hak ediyor. Tokalı Kilise ise Kapadokya ölçeğinde bir Ayasofya’dır. Bu yapılar, tur otobüslerinden inen kalabalıkların hızla gezip fotoğraf çektikleri, ardından hediyelik eşya dükkânlarına yöneldikleri sıradan turizm durakları değildir. Duvarlarındaki resimler, erken Hristiyan sanatının, inanç tarihinin ve Anadolu’nun kültürel katmanlarının eşsiz tanıklarıdır. Bu eserlerin korunması, ziyaretçi sayısını artırmaktan daha önemli değilse ne önemlidir?

Kültür turizmiyle kitle turizmini birbirine karıştırdığımız sürece bu sorunları çözemeyiz. Kültür turizmi, bir eserin önünde fotoğraf çektirmekten ibaret değildir; o eserin hangi tarihsel koşullarda ortaya çıktığını anlamayı, sanatını okumayı, değerini kavramayı ve gelecek kuşaklara aktarılmasına katkıda bulunmayı gerektirir. Karanlık Kilise’ye girmek için kapasite sınırı koymak, Tokalı Kilise’yi bilimsel ölçütlerle belirlenmiş ziyaretçi sayılarıyla gezdirmek, hassas alanlarda rezervasyon sistemi uygulamak turizme karşı çıkmak değildir. Tam tersine, gerçek kültür turizmini savunmaktır. Dünyanın en değerli sanat eserlerini korumak için ziyaretçi akışını düzenlemekten çekinmeyen ülkeler varken Kapadokya’da neden her şeyi sınırsızca erişilebilir kılmak zorundaymışız gibi davranıyoruz? Herkesin her yere, her saatte, istediği biçimde girmesini sağlamak bir özgürlük değil, ortak mirasın geleceğini tehlikeye atmaktır.

Üstelik mesele yalnızca kiliseler ve freskler de değil. Kapadokya, jeolojik oluşumlarıyla, vadileriyle, yeraltı şehirleriyle, kaya oyma mekânlarıyla, üzüm bağlarıyla, köyleriyle ve kendine özgü tarımsal kültürüyle bir bütündür. Peribacalarının oluşumunu sağlayan volkanik tüfler, milyonlarca yıllık jeolojik süreçlerin ürünüdür; aynı zamanda yağış, sıcaklık değişimleri, erozyon ve insan müdahalesi karşısında hassastır. Bu nedenle yol çalışmaları, yapılaşma, altyapı müdahaleleri ve arazi kullanımı kararları bilimsel jeolojik değerlendirmelere dayanmalıdır. Her yeni yolun, her yeni yapının ve her yeni tesisin bölgeye mutlaka fayda sağlayacağı varsayımından vazgeçmeliyiz. Kapadokya’nın doğal dokusunu bozarak turizmi büyütmek, yumurtaların üzerine basarak daha fazla yumurta toplamaya çalışmaya benzer.

Son facianın ardından özellikle ziyaretçi güvenliği bakımından ciddi soruların yanıtlanması gerekiyor. Kaya düşmesi ve toprak kayması riski bulunan alanlar ne sıklıkla inceleniyor? Yağış sonrasında risk değerlendirmeleri yenileniyor mu? Ziyaretçilerin kullandığı yollar, girişler ve bekleme alanları jeolojik açıdan düzenli olarak denetleniyor mu? Tehlike belirlenen noktalar için hangi önlemler alınıyor? Bu soruların yanıtları yalnızca bugünkü olayın aydınlatılması için değil, gelecekte yaşanabilecek felaketlerin önlenmesi için de önemlidir. Doğal süreçlerin bütün sonuçlarını engellemek mümkün olmayabilir; fakat riskleri izlemek, bilimsel verilerle değerlendirmek, gerektiğinde alanları kapatmak ve insan hayatını korumak kamusal sorumluluktur. Soruşturmanın sonucunu beklerken bu sorumluluğun gereğini tartışmaktan kaçınamayız.

Bir başka büyük sorun da Kapadokya’nın vadilerinin motorlu araçlarla kuşatılmasıdır. Kızılçukur gibi hassas doğal alanlarda ATV araçlarıyla dolaşmayı turizm faaliyeti diye pazarlamak bana göre büyük bir yanlıştır. Gürültü, toz, egzoz, zemindeki aşınma ve kontrolsüz hareketlilik, zaten kırılgan olan doğal çevre üzerindeki baskıyı artırıyor. Kapadokya’nın güzelliklerini görmek için bu coğrafyanın her noktasına motorlu araçlarla girmek zorunda değiliz. Araç trafiğini hassas bölgelerin dışında tutan, ziyaretçileri belirlenmiş merkezlerden düşük etkili elektrikli servislerle taşıyan, yürüyüş güzergâhlarını düzenleyen bir model kurulabilir. Bazı alanlar yalnızca yürüyerek gezilmeli, bazılarına ise doğanın ve kültür varlıklarının taşıma kapasitesi elverdiği ölçüde erişim sağlanmalıdır. Her vadiyi bir otomobil güzergâhına, her kaya oluşumunu bir macera parkuruna çevirmek zorunda değiliz.

At sırtında kilise gezdirilmesi de aynı zihniyetin ürünüdür. Atlı geziler uygun alanlarda, hayvan refahı ve çevre koruma kuralları gözetilerek yapılabilir; fakat hassas kültür varlıklarının çevresini bir eğlence parkına dönüştürmenin hiçbir haklı gerekçesi yoktur. Turizmde her talebi karşılamak zorunda olduğumuz düşüncesinden kurtulmalıyız. Bir faaliyetin para kazandırması, onun her yerde yapılabileceği anlamına gelmez. Kapadokya’da ticari girişimlerin sınırını işletmecilerin iştahı değil, bilimsel koruma ilkeleri belirlemelidir.

Balon turizmi de bu bütünün önemli bir parçasıdır. Kapadokya’nın gökyüzünde süzülen sıcak hava balonları, dünyanın dört bir yanından insanları bölgeye çeken etkileyici bir görüntü oluşturuyor. Ancak gökyüzündeki manzaranın güzelliği, yerdeki sorunları görmezden gelmemizi gerektirmiyor. Balonların kalkış ve iniş alanları, uçuş güvenliği, tarımsal üretim ve doğal çevre üzerindeki etkiler birlikte değerlendirilmelidir. İnişlerin gelişigüzel gerçekleştiği, üreticilerin arazilerinin zarar gördüğü yönündeki şikâyetler ciddiyetle incelenmeli; balon işletmeciliğinin yerel halk üzerindeki etkileri şeffaf biçimde ortaya konmalıdır.

Burada asıl tartışmamız gereken konu, Kapadokya’nın nasıl yönetildiğidir. 2019 yılında çıkarılan 7174 sayılı Kapadokya Alanı Hakkında Kanun’la Kapadokya Alan Başkanlığı kuruldu ve daha geniş bir alanın bütüncül biçimde korunması hedeflendi. Bu modelin savunucuları, daha önce farklı koruma statülerinin ve kurumların yetkilerinden kaynaklanan karmaşanın giderilmesini amaçladıklarını söylüyorlar. Nitekim Kültür ve Turizm Bakanlığı da o dönemde Alan Başkanlığı düzenlemesinin kaçak yapılaşmayı önlemek ve korumayı daha etkin hâle getirmek için getirildiğini açıklamıştı.

Ancak bir yönetim modelinin kuruluş amacıyla uygulamadaki sonuçları aynı şey değildir. Bir kurumun varlığı, o coğrafyanın kendiliğinden korunduğu anlamına gelmez. Tam tersine, yetki ve sorumlulukları bulunan her kurumun aldığı kararlar, uyguladığı politikalar ve ortaya çıkan sonuçlar kamuoyu tarafından sorgulanabilmelidir. Alan Başkanlığının görevi yalnızca turizm faaliyetlerini düzenlemek ve bölgeyi tanıtmak değil; doğal dokuyu, jeolojik yapıyı, tarihî eserleri ve kültürel değerleri koruyarak gelecek kuşaklara aktarmaktır. Kurumun kendi görev tanımında da koruma, planlama, denetleme ve turizm faaliyetlerinin yönetilmesi birlikte yer alıyor.

Öyleyse soralım: Koruma ile turizm geliştirme hedefleri çatıştığında hangisi öncelikli olacak? Bir yatırımın ekonomik getirisi ile kültürel mirasa verebileceği zarar arasında seçim yapmak gerektiğinde kim, hangi ölçütlere göre karar verecek? Yerel halkın itirazları nasıl değerlendirilecek? Bilim insanlarının uyarıları karar süreçlerinde ne kadar etkili olacak? Bu sorulara açık ve ikna edici yanıtlar verilmeden Kapadokya’nın iyi yönetildiğini iddia etmek mümkün değildir.

Benim önerim, bölgenin yönetiminde bağımsız bilimsel denetimi ve toplumsal katılımı güçlendirecek bir Kapadokya Kültür ve Sanat Yönetimi ya da güçlü bir Kapadokya Kültür ve Doğa Koruma Vakfı kurulmasıdır.