Osmanlı İmparatorluğu’nun modernleşme hamleleri arasında özel bir yere sahip olan 1863 Sergi-i Umûmî-i Osmanî, yalnızca bir sergi değil, bir zihniyet dönüşümünün de simgesiydi. Memâlik-i Mahruse’de ilk defa düzenlenen bu büyük organizasyon, 27 Şubat 1863’te Sultan Abdülaziz tarafından Sultanahmet Meydanı’nda açıldığında, İstanbul yalnızca bir sergiye değil, aynı zamanda Osmanlı’nın kendi iç gücünü keşfetme çabasına tanıklık ediyordu. Yaklaşık beş ay boyunca açık kalan ve 150 bin ziyaretçi ağırlayan sergi, hem Osmanlı toplumunda hem de uluslararası kamuoyunda büyük yankı uyandırdı.

Sergi fikrinin ortaya çıkışı bile devletin yenilik arayışını gösteriyordu: Fikir Sultan Abdülaziz’e, destek Keçecizade Fuad Paşa’ya, uygulama ise Maliye Nazırı Mustafa Fazıl Paşa’ya aitti. Bu üçlü, imparatorluğun sahip olduğu sanayi, ziraat ve zanaat potansiyelini hem kendi halkına hem de dünyaya göstermek için tarihî bir adım attı. Kurulan sergi komisyonu, imparatorluğun dört bir yanına haber göndererek vilayetlerden, sancaklardan ve livâlardan her türlü ürünün İstanbul’a gönderilmesini sağladı. Böylece sergi, yalnızca bir teşhir alanı değil, aynı zamanda Osmanlı coğrafyasının bir fotoğrafı hâline geldi.

Dönem için son derece yenilikçi olan bu organizasyon, pek çok ilke de ev sahipliği yaptı. Bunların başında, Mûsikâ-i Hümâyûn’un şefi İtalyan bestekâr Callisto Guatelle tarafından hazırlanan sergi marşı geliyordu. Bu, Türk fuarcılık tarihinde bestelenmiş ilk marştı. Dahası, sergi binası tamamen özel sektör tarafından finanse edilmişti: Mustafa Fazıl Paşa, Mısırlı sarraf Kevork, Eramian ve Oppenheim gibi dönemin güçlü yatırımcıları, 30 bin İngiliz lirasına mal olan 2.500 metrekarelik bu görkemli yapının yapımını üstlenmişti. Fransız mimarlar Bourgeois ve Parvillee’nin tasarladığı bina, Kristal Palas’ın modern etkileriyle şekillenmiş, tarz-ı cedid ruhunu İstanbul’un kalbine taşımıştı.

Ancak yenilik burada da bitmedi. Serginin işleyişini belirleyen nizamname, Türk tarihinde ilk sergi tüzüğü olarak kabul edildi. Girişte turnike sisteminin kullanılması ise bugünün modern fuarcılık anlayışının temellerinin o günlerde atıldığını gösterir nitelikteydi. Sergiye özel olarak ilk ticari turist kafilesinin İstanbul’a gelmesi, bu etkinliğin aynı zamanda Türkiye’nin turizm hafızasında da öncü bir rol oynadığını ortaya koyuyordu.

Sergide 13 kategoride 10 bin Osmanlı ürünü teşhir edildi. En geniş alan tarım ürünlerine ayrılmış, ardından madenler, meslek aletleri, kumaşlar, el sanatları, mücevher, deri ürünleri ve hatta matbaa malzemeleri sergilere konu olmuştu. Bu çeşitlilik, Osmanlı’nın yalnızca geniş coğrafyasının değil, üretim kapasitesi ve kültürel çeşitliliğinin de yansımasıydı. Yabancı ülkelerden ise yalnızca tarım ve ev eşyası kabul edilmiş olması, serginin iç dinamikleri güçlendirmeye odaklandığını gösteriyordu.

1863 Sergi-i Umûmî-i Osmanî, imparatorluğun kendi ekonomik, kültürel ve teknolojik seviyesini görmesini sağladı. Vilayetler arasında ürün akışı arttı; devlet, elindeki hammaddelerin potansiyelini yeniden fark etti; yöneticiler, hangi alanlarda ıslahat gerektiğini yerinde tespit edebildi. Avrupa iş çevrelerinin ilgisi İstanbul’a kaydı, yerli mallar için yeni pazarların kapısı aralandı. Sergi, “ehli sanayiye meydan-ı imtihan” açarak üreticilere kendini gösterme fırsatı sundu.

Ne yazık ki sergi binası, bazı aydınların “her yıl düzenlensin” çağrılarına rağmen 1865’te yıkıldı. Ancak bıraktığı iz silinmedi. Sergi-i Umûmî-i Osmanî, Türkiye’de fuarcılığın, sergilemenin, sanayi envanteri çıkarmanın ve hatta turistik etkinliklerin atası olarak tarihe geçti. O gün Sultanahmet Meydanı’nda atılan adım, yalnızca bir sergi değil, modern Türkiye’nin ekonomik ve kültürel gelişiminin ilk büyük vitrinlerinden biriydi.

Yararlanılan kaynaklar: Memiş, Şefik. (2020). Sergi-i Umûmî-i Osmanî, İçinde, Kozak, N. (Editör), Online Türkiye Turizm Ansiklopedisi, https://turkiyeturizmansiklopedisi.com/sergi-i-umumi-i-osmani (Erişim tarihi: 14.11.2025); Önsoy, R. (1983). Osmanlı İmparatorluğu’nun Katıldığı İlk Uluslararası Sergiler ve Sergi-i Umumi-i Osmanî (1863 İstanbul Sergisi), Belleten, 47(185): 195-236.