İstanbul’un bazı hikâyeleri vardır; yalnızca bir şehre değil, bir döneme, bir duyguya, hatta bir “tarza” aittir. Bir yanda yaldızlı avizelerin altında ağır adımlarla yürüyen diplomatlar, mürebbiyeler, sanatçılar… Öte yanda karanlık bir koridorda, gecenin bir vakti duyulan kısa bir çığlık… Ve bütün bu sahnenin tam ortasında, lüksün, zarafetin ve maceranın simgesi bir tren: Orient Express—bizdeki adıyla Şark Ekspresi.

Geriye dönüp baktığımızda, Orient Express’in İstanbul’la ilişkisi yalnızca bir ulaşım hattı değildir. On dokuzuncu yüzyılın sonlarından itibaren bu tren, İstanbul’u Avrupa’nın hayal atlasına işleyen bir “son durak” hâline getirir. Üstelik bu atlasın en kalıcı sayfalarından birini, 1930’lu yıllarda İstanbul’a sık sık uğrayan bir kadın yazar yazacaktır: Agatha Christie.

Christie’nin bu seyahatlerinin arka planında önemli bir ayrıntı vardır: Eşi Sir Max Mallowan, Iran ve Suriye’de kazılar yürüten bir arkeologdur. Christie, 1930 yılında evlendikten sonra 1930’lu yılların başından itibaren Mallowan’ın Suriye ve Irak’taki arkeolojik çalışmalarına eşlik etmeye başlamış, Avrupa ile Orta Doğu arasında kurulan güzergâhlarda İstanbul’u önemli bir geçiş ve konaklama durağı olarak kullanmıştır. Arkeolojik seyahatlerin yoğunlaştığı dönem dikkate alındığında, yazar yaklaşık 1930–1934 yılları arasında İstanbul’a birden fazla kez gelmiştir.

İstanbul ise Christie için yalnızca bir aktarma noktası değildir; romanlarının atmosferini besleyen, insan tiplerini gözlemlediği, “dünyanın aynı anda hem kalabalık hem de yalnız olabildiği” bir şehirdir. Pera’nın koridorlarında yürürken her odanın bir sır saklayabileceğini düşünmemek mümkün müdür?

Bu noktada, Christie’nin İstanbul’daki konaklamaları da iki simge mekân etrafında anılır. Edebî metin açısından en kesin olanı şudur: “Şark Ekspresi’nde Cinayet” romanında Hercule Poirot, İstanbul’a geldiğinde Tokatlıyan Oteli’ne uğrar. Pera Palas ise hem dönemin Orient Express yolcularının konaklama mekânı olması hem de Christie’nin İstanbul anlatılarında yer bulması nedeniyle adı sıkça anılan bir diğer simgesel duraktır. Bu iki otel, bir bakıma İstanbul’un o yıllardaki “Avrupaî” yüzünü, edebiyatla ve seyahat kültürüyle birlikte temsil eder.

Christie’nin trenle kurduğu ilişki, edebiyat tarihinin en bilinen polisiyelerinden birine dönüşür: “Şark Ekspresi’nde Cinayet” (Murder on the Orient Express). Romanın İstanbul’da başlayan bölümleri boşuna değildir. Poirot Orta Doğu’dan gelir, İstanbul’da geceyi geçirir ve “o gece kalkacak” Şark Ekspresi’nde yer arar. Tren doludur; ancak Wagon-Lits şirketinden bir yönetici olan Monsieur Bouc devreye girer ve bir kompartıman bulunur.

Sonrası, klasik Christie hamlesidir: Tren yoğun kar nedeniyle durur; kapalı bir mekânda, kaçışın mümkün olmadığı bir ortamda bir cinayet işlenir. Poirot’nun “küçük gri hücreleri” harekete geçer. Okuyucu kısa sürede anlar ki bu tren yalnızca raylarda ilerlemez; karakterlerin geçmişinden suçun ahlaki sınırlarına uzanan bir sorguyu da beraberinde taşır.

Roman 1934’te yayımlandığında Orient Express’in cazibesi daha da büyür. Trenin “romantizm” ve “lüks” imajına bir de “gizem” eklenir. O günden sonra Şark Ekspresi yalnız zenginlerin değil, hayal kuranların da trenidir.

Bugün bu hikâyeye yeniden baktığımızda, İstanbul’la Orient Express arasındaki bağ turizme dair güçlü bir ders verir: Turizm yalnızca konaklama sayısı ya da doluluk oranı değildir. Bir şehrin hikâyesi, ona gelenlerin zihninde bir “anlatı”ya dönüşebiliyorsa, o şehir dünya kültürünün parçası olur.

Tokatlıyan’ın roman sayfalarında kalan izi, Pera Palas’ın efsaneye dönüşen hatırası, Sirkeci Garı’nın peronları… Ve bir yazarın defterinde büyüyen kurgu… Agatha Christie’nin İstanbul’u tam da bu yüzden önemlidir: Çünkü İstanbul’un küresel hayal gücü içindeki yerini güçlendiren, hâlâ yaşayan bir anlatıya dönüşmüştür.

Yararlanılan kaynaklar: Christie, A. (2025). Doğu Ekspresinde Cinayet, İstanbul. Altın Kitaplar; Edgü, S. (2019). Orient Express (Şark Ekspresi). İçinde: N. Kozak (Editör), Online Türkiye Turizm Ansiklopedisi (Erişim tarihi: 23.02.2026); Golcheshmeh, S. (2019). Pera Palas Oteli. İçinde: N. Kozak (Editör), Online Türkiye Turizm Ansiklopedisi (Erişim tarihi: 23.02.2026); Agatha Christie Ltd. (t.y.). Facts about Murder on the Orient Express / Christie’s travels (Resmî site) (Erişim tarihi: 23.02.2026); Wikipedia. (2026). Agatha Christie (Erişim tarihi: 23.02.2026); Wikipedia. (2026). Murder on the Orient Express (Erişim tarihi: 23.02.2026).