Önceki yazımızı şu soruyla noktalamıştık: “Türkiye, turizmde geçmişte kazandığı üstünlüğü gelecekte de sürdürebilecek mi?” Aslında yanıt çok basit, hatta kısa olabilirdi: Gerçekleri özenle gizleyen, kayıpları yalnızca içinde bulunduğumuz yıla özgüymüş gibi gösteren, resmi görüşten vazgeçmek koşuluyla: Evet.

Kuşkusuz yazıldığı kadar kolay değildi, sürdürebilmek. Aslında eski alışkanlıklarımızdan vazgeçmeye bağlıydı.

Türkiye’nin uluslararası kriterlere göre en başarılı olduğu, Dünya sıralamalarında en üstlerde yer aldığı bu alanı, 1950’li yılların anlayışıyla daha ileri götürmek çok zor. Turizmi tek disiplinli bir faaliyet olarak gören yaklaşımın, artık çok gerilerde kaldığını kabul etmek gerekiyor. 

Turizm; yalnızca otel, yatak ve turistten ibaret değil. Konaklamadan ulaşıma, pazarlamadan ,yiyecek-içeceğe, eğlenceden kültüre, tarımdan enerjiye kadar pek çok sektörle doğrudan bağlantılı, aynı zamanda toplumsal yaşamı etkileyen çok disiplinli bir alan.  Saydığımız başlıkların dışında, demokrasinin, yargı sisteminin, kişisel hak ve ifade özgürlüğünün niteliği de var. 

Ama biz zaman zaman turizmi, eski günlerin “bacasız sanayi” tanımının rahatlığı içinde döviz getirecek bir ekonomik etkinlik gibi değerlendirmeyi sürdürüyoruz.

Gerçeği görmek yerine, çoğunlukla ziyaretçi sayılarıyla ölçülen, sanal başarı hikâyeleri ile avunuyoruz.

Oysa dünya çok hızlı değişiyor.

Bilgi işlem teknolojilerindeki gelişmeler, yalnızca iletişim biçimimizi etkilemedi; dünya ekonomisindeki dengeleri, tüketici davranışlarını, pazarlama yöntemlerini ve insanların seyahat kararlarını da yeniden şekillendirdi.

Türkiye ise 1980’lerin ortalarından itibaren teşviklere dayalı büyüme modeliyle elde ettiği başarısının, yeni dönemde aynı koşullarda sürdürülebileceğini yanılgısını sürdürüyor.

Oysa zaman durmuyor. 

21. yüzyılın ilk çeyreği  geride kaldı. Kamu kaynaklarıyla doğrudan ya da dolaylı sağlanan, teşviklerle turizmin geleceğinin belirleneceği sanılıyor.

Sürdürülebilirlik ve verimlilik arasındaki bağlantıyı görmezden geldik. Bu iki kavramın turizm ile ilgili sektörlerin gündeminde, hak ettikleri ölçüde yer aldıklarını söylemek kolay değil. Oysa sürdürülebilirlik de verimlilik sonunda gelip aynı noktaya dayanıyorlar.

Arz ve talep dengesi.

İç pazar dinamiklerini dikkate almayan, hiçbir sektörün, dış pazarlarda kalıcı başarı sağlaması kolay değil. Turizmde bu durum çok daha belirgin. Son günlerde giderek artan tüketici şikâyetlerine baktığımızda, tartışmanın önemli ölçüde “yerli turist” ile “yabancı turist” ayrımına sıkıştırıldığını görüyoruz.

Bu yaklaşım; günümüz siyasal söylemindeki “yerli ve milli” kavramlarının turizme yansımasını çağrıştırıyor. 

Sorun daha karmaşık ve daha eski.

Arzın ve talebin değişik dönemlerde farklı fiyatlar yaratması, turizmin doğasında var. Dış pazardan gelen yüksek kapasiteli talep, yılın daha geniş bir bölümüne yayılırken; iç pazarın talebi daha sınırlı bir zaman diliminde yoğunlaşıyor.

Bunun doğal sonucu; fiyatların yükselmesidir.

Fakat ortaya çıkan fiyat farkını yalnızca “yabancı turist pahalı, yerli turist ucuz” biçiminde açıklamak, sorunun kendisini değil yalnızca görünen sonucunu tarif ediyor.

Turistin kimliği tek başına yakınılan, fiyat uygulamasının nedeni olamaz.

Zaman ve talep yoğunluğu fiyatı belirler 

Turist, ister Amsterdam’dan ister Ankara’dan gelsin, yaşadığı çevreden ayrılarak,  kendi belirlediği süreyle Türkiye’de yaşamayı tercih eder.

Seçtiği yerde geçirdiği süre boyunca farklı bir çevreyi, farklı insanları, farklı alışkanlıkları ve farklı yaşam biçimlerini, gönüllü olarak paylaşır. Bu nedenle pasaportuna bakarak, turizm ürününün ekonomik değerini belirlemeye çalışmak, turizmin temel mantığını anlamamaktır.

Üstelik Türkiye’deki yatak arzının yüzde 70’ten fazlasının tatil turizmine ayrıldığı dikkate alındığında, tartışmayı “yerli-yabancı turist” eksenine oturtmak, çözümü başka yerde aramaya benziyor. 

Gerçekte sorun; Türkiye’nin sahip olduğu kapasitenin yılın farklı dönemlerinde kullanabilecek talep arasındaki dengesizlikte.

Aslında  turistin nereden geldiği değil, ne zaman geldiği, ne kadar süre kaldığı, hangi ürünü satın aldığı ve karşılığında ne ödediği.

Turist, sürekli yaşadığı çevreden -evinden- ayrılarak, seçtiği gündelik hayata katılır. Kendisinden bağımsız sürdürülen, yaşam biçimini gönüllü olarak paylaşır. Ancak gittiği yerde yaşam biçimini de doğal olarak etkiler.

Turizm yalnızca yatak satmak değildir. Yaşanılan deneyimin gelire dönüştürülmesidir. Bu nedenle geçmişte duyduğumuz ,“turizm ahlakı bozar” ya da “Antalya’da mutlu bir Hollandalı” gibi değerlendirmeleri ,bugün gülümseyerek hatırlıyoruz. 

Bu ve benzeri yaklaşımlar, turizmin ekonomik ve toplumsal boyutlarını kavrayamayan bir dönemin, çocuksu bakış açılarıydı. Günümüzde aynı düşünce mantığının daha modern kelimelerle karşımıza çıkma tehlikesinin baş gösterdiği söylenebilir.

Türkiye’nin turizmde geleceği hâlâ var.

Ancak geçmişte elde edilen başarıların kendiliğinden geleceğe taşınacağını düşünmek, yapılabilecek en pahalı hatalardan biri olur.

Dünya değişti.

Turist değişti.

Tüketici değişti.

Pazar değişti.

Değişmeyen tek şey, bizim eski alışkanlıklarımız. 

(Devam edecek)