Aziz Paşam,

Bugün size mektup yazmaya karar verdim. Bu çağda kimse mektup yazmıyor; biz artık birbirimize kısa, aceleci, imlasız şeyler gönderiyoruz. Ama sizin karşınıza öyle çıkılmaz. Masamı topladım, kahvemi koydum, sayfanın başına tarihi attım. Aramızda 88 yıl var. Bir mektubun aşabileceği bir mesafe bence.

Bu yıl Nutuk'u yeniden okurken cümlelerinizden birine takıldım. Hani herkesin atladığı, asıl metinden önceki kısa açılış konuşması. Kongreyi açarken diyorsunuz ki senelerden beri devam eden icraatımızın "milletimize hesabını vermek vazifem olduğu kanaatindeyim."

Hesap. Paşam, bu kelimeyi söylediğinizde Sakarya'yı kazanmıştınız, İzmir'e girmiştiniz, bir devlet kurmuştunuz. Sizden hesap sormaya kimsenin gücü yetmezdi. Yine de altı gün boyunca, 36 saat 33 dakika, ayakta durup hesap verdiniz. Size inanmamızı istemediniz; 299 belgeyi eke koydunuz. Yanınızda Ruşen Eşref Bey belgeleri bir bir okudu.

Bana göre Nutuk'un en az konuşulan yanı, bir de muhasebe defteri olmasıdır.

Bakın ne yaptınız. Büyük Taarruz'u anlattınız, zaferin en heyecanlı yerine geldiniz. Salon coşmuştur. Tam orada durup savaş sırasında size gönderilen paranın nasıl harcandığını anlatmaya başladınız. Sonra Çankaya'daki evinizle Bursa, Trabzon, Erzurum, Antalya, Konya ve İzmir'de size armağan edilen evleri partiye bağışladığınızı açıkladınız. Nutuk'un telif gelirini Tayyare Cemiyeti'ne verdiniz. Hangi hatip zaferin alkışını kesip kasa defterini açar, Paşam? Ben yalnızca sizi biliyorum.

Bu sırada sağlığınızdan ödediğiniz bedeli de biliyoruz. Yazım sırasında kalbiniz sizi yarı yolda bıraktı, iyileşip İstanbul'a geçtiniz, Dolmabahçe'nin Eski Köşk'ünün küçük odasında üç ay daha çalıştınız. Falih Rıfkı anlatıyor: Ayaküstü dolaşarak dikte ettiriyormuşsunuz; yazanlar yorgunluktan uykuya gidince banyo yapıp giyinir, akşam misafirlerinize o gün yazılanları okumak üzere sofraya inermişsiniz. Kâtiplerden bayılanlar olmuş. Cümleler, kelimeler, hatta noktalar üzerinde titizlenirmişsiniz.

O müsveddeyi de anlatmak isterim size, gerçi siz bilirsiniz. Âfet Hanım yıllar sonra yazdı: 506 sayfa, hemen her yaprakta düzeltme, ekleme, çıkarma. Kimi kendi elinizle, kimi yazdırılmış. Konuşma sırasında bile metne dönüp üzerinde değişiklik yapmışsınız. Dolmabahçe'nin geceleri bu yüzden bana bir yayınevi toplantısı gibi gelir. Yanınızdakilere okuyor, itirazlarını dinliyor, sabaha karşı yeniden yazıyorsunuz. Paşam, dünyanın en güçlü adamlarından biri olarak editör tutmak zorunda değildiniz. Yine de tuttunuz, hem de bir sofra dolusu.

Metni milyonlara ulaştırmak da derdinizmiş. Basın, konuşmanın İstanbul'da Fatih, Bayezid, Topkapı, Edirnekapı gibi yerlere kurulacak cihazlarla halka duyurulmasının planlandığını yazıyor. 1928'de Tayyare Cemiyeti elli bin adet basıyor, aynı yıl elli bin daha. O yılların Türkiyesi'nde yüz bin nüsha! Hesabı verdiğiniz kadar, duyulmasını da önemsemişsiniz.

Sizi severek söyleyeceğim, çünkü siz övgüden çok tartışmayı severdiniz: Size iki sorum var.

İlki şu. Yapılan bir sayıma göre Nutuk'ta 192 kişiden olumsuz, 50 kişiden olumlu söz ediyorsunuz. Rauf Bey'in adı 157 kez geçiyor. Kurtuluş'u birlikte yürüdüğünüz arkadaşlarınızı "kavrama sınırları" bitmiş insanlar gibi anlatıyorsunuz. O salonda birçoğunun cevap verme imkânı yoktu. Hesap veren, aynı zamanda hesap soruyordu. Ben burada adil olmaya çalışıyorum Paşam: 1926'nın suikast girişiminin ardından yazdığınızı unutmuyorum. Yine de tarih, tek tanıklı olunca eksik kalıyor. Bana kalırsa siz bunu biliyordunuz; "Tarih yazmak, tarih yapmak kadar mühimdir" diyen de sizsiniz, yazan yapana sadık kalmazsa hakikatin insanlığı şaşırtacağını ekleyen de.

İkincisi daha zor. Cumhuriyet hedefini "bir millî sır gibi vicdanımda taşıyarak" adım adım uyguladığınızı söylüyorsunuz. Bir komutanın stratejisi olarak hayranlık uyandırıyor. Ama bir yurttaş olarak soruyorum: Bir millete her şeyi aynı anda söylemeden yol yürütmek, hangi koşulda meşrudur? Sanırım cevabınızı Sivas'ta General Harbord'a vermişsiniz. Başaramazsanız ne yapacaksınız diye soran Amerikalıya, bir milletin varlığı ve bağımsızlığı için her fedakârlığı yaparsa başarmamasının mümkün olmadığını söylemişsiniz. Yani sırrınızı da bu güvene dayandırmışsınız. Millete inanıyordunuz, onu hazırlamak için de zaman istiyordunuz.

Nutuk'un en başındaki soruyu da bu yüzden bir daha okudum. Salona dönüp "Şimdi, Efendiler, müsaade buyurursanız, size bir sual sorayım" diyorsunuz, o günkü şartlarda kurtuluş için nasıl bir karar akla gelebilirdi diye. Üç reçete sayıyorsunuz: İngiliz himayesi, Amerikan mandası, bölge bölge kurtuluş çareleri. Sonra hepsini eliyorsunuz. Bir tek karar kaldığını söylüyorsunuz. En çok sevdiğim yeriniz de hemen ardından geliyor. Başarısızlığı hesaba katıyorsunuz: "Bir an için, bu kararın uygulanmasında başarısızlığa uğranacağını farz edelim. Ne olacaktı? Esirlik! Peki efendim. Öteki kararlara boyun eğme durumunda sonuç bunun aynı değil miydi?"

Paşam, ben siyasî metinlerde bundan daha temiz bir akıl yürütme az gördüm. Hamaset yok; bir hesap var. En kötü ihtimali masaya koyup onunla konuşuyorsunuz. Bugün bize "kaybetme ihtimali yok" diyenlerin sayısı arttıkça, sizin "farz edelim" deyişiniz bana daha cesur görünüyor.

Meseleye buradan baktığımda bugünkü dertlerimiz gözümün önüne geliyor. Hesap vermeyi bir erdem olarak bıraktınız, biz ise onu bazen unutulmuş bir nezaket gibi yaşıyoruz. Bir kürsüye çıkıp altı gün, belgeleriyle, hesap veren kimse kalmadı. Bir makamdan önce bir defter açmak geleneği ise yerleşmedi. Bu da bizim hesabımız, sizin değil.

Dinleyicilerinizi de unutmak olmaz. Son gün saat 18.15'te bitirdiniz, herkes ayağa fırladı. Siz başınızla selam verip indiniz. Son satırlara geldiğinizde sesinizin titrediğini yazıyorlar. Oysa bir de şu cümleniz var, çok az hatırlanır: "Sizi günlerce işgal eden uzun ve teferruatlı beyanatım, en nihayet mazi olmuş bir devrin hikâyesidir." Otuz altı saat konuştuktan sonra, yaptığınız işi "hikâye" diye anıyorsunuz. Dikkat ve uyanıklık çağrısı yapabilecek birkaç nokta belirtebildiyseniz kendinizi bahtiyar sayacağınızı söylüyorsunuz. Birkaç nokta. Bu alçakgönüllülüğü bir hatip inceliği sayanlar olabilir. Ben sizin sahiden öyle düşündüğünüzü sanıyorum, çünkü bütün o cildin sonunda gözünüz okunan metinde değil, okuyacak olanlardaydı.

Onuncu Yıl Nutku'nun taslağında yazıp üzerini çizdiğiniz iki kelime anlatılır: "Beni hatırlayınız." Üzerini çizmişsiniz Paşam. Galiba kürsüde söylemeye utandınız ya da gerek görmediniz.

Biz o iki kelimeyi yeniden yazıyoruz. Her yıl, saat 09.05'te, sokakların ortasında durarak.

Hürmetlerimle. Bir okurunuz,

Kurduğunuz Türkiye Cumhuriyeti’nin evladı;
Hüsamettin Oğuz