Bazı yerler vardır, adını duyar duymaz ağzınızda bir tat belirir. Gençlik yıllarımda arkadaşlarla tıka basa doldurduğumuz o eski arabayla Ege'ye kaçamaklarımızda Susurluk bizim için bir ilçe değil, bir moladır. Kasetçalarda aynı şarkılar döner, kim direksiyona geçecek diye tartışılır, harita dizlerin üstünde açılır kapanır. Sonra o tabela görünür ve hep bir ağızdan aynı cümle kurulur: "Burada duruyoruz!" Arabanın kapıları açılır, bacaklar uzanır, masaya köpüğü bardağın kenarından taşan ayranlar gelir. Yıllar geçti, o arkadaşların kimi başka şehirlere dağıldı, kimiyle hâlâ aynı yollara düşüyoruz; ama o mola duygusu hiç değişmedi. Bu kez durup kaldım, yalnızca mola vermekle yetinmedim. Susurluk'un sofralarına oturdum, şelalesine indim, dağına çıktım, köy meydanında at kişnemesi dinledim. Şimdi size o rotayı anlatmak istiyorum.

Susurluk Tostu

Her şey bir tost makinesinin önünde başlıyor. Ama bu sıradan bir makine değil. Zincirli, ağırlığı ayarlanabilen, döküm gövdeli, ısısı iki yüz ile iki yüz elli derece arasında tutulan bir makine. Ustası tostu yerleştirip kapağı indirdiğinde ekmek eziliyor, peynir eriyor, kenarlar çıtırlaşıyor. Susurluk tostunun sırrı da burada saklı: Tava tost ekmeği ve en az iki ay soğukta dinlendirilmiş, az tuzlu kelle peyniri. Üstüne sürülen biber salçası da işin tuzu biberi.

Bunu bir yerel efsane sanmayın; Susurluk Tostu 2017'de Türk Patent ve Marka Kurumu tarafından coğrafi işaretle tescillendi. Yani artık bir tarifin değil, bir kimliğin adı. Burada dikkatimi çeken şu: Tescil belgesinde makinenin bile tarif edilmiş olması. Bana göre bu, bir lezzetin yalnızca malzemeyle değil, alet edevatla, el alışkanlığıyla, ustanın bileğiyle var olduğunun resmî kabulü.

Susurluk Ayranı

Tostun yanına başka bir şey içmek, bence Susurluk'a haksızlıktır. Ayran bakır ya da çelik kazanlarda devir daim edilerek köpürtülüyor, ya da usta onu yüksekten bir kaptan ötekine boşaltarak havalandırıyor. Bardağa döküldüğünde yarısı köpük, yarısı serinlik. İdeal sunum sıcaklığı sıfırın hemen altı ile iki derece arası; dişlerinizi hafifçe sızlatacak kadar soğuk.

1950'lerden beri ilçeyle özdeşleşen bu ayran da tıpkı tost gibi coğrafi işaret sahibi ve yalnızca Susurluk sınırları içinde üretilebiliyor. Kanaatimce Susurluk'un en büyük başarısı, yol kenarında içilen sıradan bir içeceği bir şehrin imzasına dönüştürmüş olması. Ayranın üstündeki köpüğe bıyık bırakmadan içen birini henüz görmedim.

Esnaf Mutfağı ve Geleneksel Yemekler

Tost ve ayranla yetinip yola devam edenler Susurluk'un yalnızca kapısını görmüş olur. Asıl hikâye çarşının içinde, esnaf lokantalarında başlıyor. Bu ilçe eti, sütü ve kokoreçiyle de ünlü. Sabahın erken saatinde tencereler ocağa oturuyor; etli kuru fasulye, sulu köfte, mevsim türlüsü, fırından yeni çıkmış pilav. Vitrin camının arkasında buğulanan tencerelerin önünde durup "Ne var bugün usta?" diye sormak, bana kalırsa bir kasabayı tanımanın en kestirme yolu.

Burada yemek yemek, aynı zamanda sohbet etmek demek. Garson sizi tanımasa da masanıza ekmeği koyarken bir şey söylüyor, yan masadaki çiftçi havadan, hasattan bahsediyor. Meseleye buradan baktığımda esnaf mutfağının bir gastronomi mirası olduğu kadar bir sosyal hafıza mekânı olduğunu düşünüyorum. Tencere yemeği, yalnızca karın doyurmaz; bir kasabanın ritmini de taşır.

Çaylak Şelalesi

Karnımızı doyurduktan sonra rotayı doğaya çeviriyorum. Çaylak Mesire Alanı'na vardığımda ilk karşılayan su sesi oluyor. Ağaçların arasından süzülen yolu takip edince şelale görünüyor; dev bir çağlayan değil belki, ama kendi ölçeğinde bir dinginlik vaadi. Yazın serinlemek, sonbaharda yaprak hışırtısında yürümek için ideal bir durak.

Son yıllarda Çaylak kampçıların ve karavancıların da gözdesi olmuş. Mesire alanında su, tuvalet ve atık boşaltma imkânları bulunuyor. Ben burada başka bir soru görüyorum: Yol üstü bir ilçe, insanları bir gece konaklamaya ikna edebilir mi? Çaylak'ta çadır kuranlara bakınca cevabın evet olduğunu anlıyorum.

Kepekler Kaplıcaları

Doğanın serinliğinden sonra bu kez sıcağına teslim oluyorum. Kepekler, Susurluk'a bağlı küçük bir mahalle; nüfusu birkaç yüzü bile bulmuyor. Ama topraktan kaynayan sıcak su, burayı bölgenin şifa adreslerinden biri yapmış. Kaplıcaya girip suyun içinde gözlerimi kapattığımda yolun yorgunluğu, şehrin gürültüsü bir anda eriyip gidiyor.

Anadolu'nun kaplıca kültürü, bence en az mutfak kültürü kadar köklü bir miras. Hamamın, ılıcanın, şifalı suyun etrafında kurulan sosyalleşme biçimleri yüzyıllardır sürüyor. Kepekler de bu geleneğin sessiz ama samimi bir halkası.

Çataldağ ve Çataldağ Göleti

Rotanın en yüksek noktası Çataldağ. Zirvesi bin üç yüz metreyi aşan bu dağ, Susurluk'un simgelerinden biri. Kışın ilk kar burada yağıyor, yazın serin rüzgâr burada esiyor. Çobandede Seyir Terası'na çıktığımda ovaya, köylere, uzaktaki yollara yukarıdan bakmanın keyfini yaşıyorum. Sabah sisinin vadilerden çekilişini izlemek, buraya gelmeye değer.

Dağın eteğindeki Çataldağ Göleti ise kampçıların, doğa yürüyüşçülerinin ve off-road meraklılarının buluşma noktası. Göl kıyısında oturup ateş yakan gençlere, kenarda olta sallayan bir amcaya bakarken şunu düşünüyorum: Susurluk'u yalnızca karayolundan tanıyanlar, bu dağın varlığından bile habersiz geçip gidiyor. Tam da bu nedenle Çataldağ, ilçenin gizli kalmış en büyük hazinesi.

Karapürçek ve Geleneksel Kırsal Miras

Dağdan inip Karapürçek'e doğru yol aldığımda manzara değişiyor. Kerpiç duvarlar, avlularda kuruyan biberler, ahşap kapıların önünde oturan yaşlılar. Karapürçek, Susurluk kırsalının ruhunu en iyi taşıyan yerlerden biri. Burada zaman sanki biraz daha yavaş akıyor; çay demleniyor, ekmek pişiyor, hayvanlar sağılıyor.

Kırsal mirası bir müzede değil, gündelik hayatın içinde görmek bambaşka bir deneyim. Bir köy kahvesinde oturduğumda bana ikram edilen çayın yanında gelen hikâyeler, bu yolculuğun en değerli hatıraları oldu.

Karapürçek Rahvan At Yarışları

Karapürçek'in kalbi ise her yıl düzenlenen rahvan at yarışlarında atıyor. Kırk yılı aşkın süredir aralıksız devam eden bu gelenek, mahalleyi adeta bir festival alanına çeviriyor. Rahvan atı, binicisini sarsmadan, aynı taraftaki ayaklarını birlikte atarak yürüyen bir at; Türklerin bozkırdan bu yana taşıdığı bir binicilik kültürünün canlı temsilcisi.

Yarış günü meydana vardığımda tozun, kalabalığın, davul zurnanın arasında buldum kendimi. Atlar seyircinin önünden süzülüp geçerken kimse koltuğunda oturamıyor. Bütün bunları yan yana koyduğumda şunu görüyorum: Rahvan yarışları yalnızca bir spor müsabakası değil; bir köyün kendi kimliğini her yıl yeniden ilan ettiği bir bayram.

Yeni Nesil Kahve Durakları ve Ruf Kafe

Rotanın sonunda bir sürprizle karşılaştım. Susurluk, son yıllarda yeni nesil kahve dükkânlarıyla da tanışmış. Eskiden yalnızca ayranla anılan bu ilçede artık filtre kahve demleniyor, espresso çekiliyor, genç insanlar dizüstü bilgisayarlarıyla saatlerce oturuyor. Ruf Kafe bunlardan biri; kapısından girdiğimde taze çekilmiş kahvenin kokusu, yolun bütün yorgunluğunu aldı. Sohbet kahvenin eşlikçisi tabi…

Buradan şunu çıkarıyorum: Susurluk, geleneğiyle yeniliği aynı masada buluşturmayı başaran bir yer. Sabah tostla ayranı, öğlen esnaf lokantasını, ikindi kahvesini aynı gün içinde yaşamak mümkün. Bir kasabanın gastronomik zenginliği, belki de en çok bu çeşitlilikte saklı.

Susurluk Durup Kalmalık Bir Yer

İstanbul'dan İzmir'e, Bursa'dan Edremit körfezine giden yolcuların çoğu için Susurluk hâlâ yirmi dakikalık bir mola. Oysa bu ilçe, bir hafta sonunu dolduracak kadar lezzet, manzara ve hikâye barındırıyor. Bana kalırsa buradaki asıl mesele, Susurluk'un kendini "geçilen yer" olmaktan çıkarıp "varılan yer"e dönüştürme cesaretinde.

Bir dahaki sefere yolunuz düştüğünde tostunuzu yiyin, ayranınızı için; ama anahtarı kontağa takmadan önce bir an durun. Çataldağ'ın zirvesi, Çaylak'ın su sesi, Karapürçek'in rahvan atları sizi bekliyor olacak. 

Ben bekledim ve iyi ki beklemişim.