Bir şehri iki kez severiz sanırım. Önce ayaklarımızla: kaldırımlarını, yokuşlarını, ezanla martı seslerinin birbirine karıştığı o tuhaf saatleri öğrenerek. Sonra da sözcüklerle: bir romanın sayfasında, bir şiirin dizesinde, o şehri bizden önce sevmiş birinin gözünden bakarak. İkinci tanışma, açıkçası, birincisinden daha uzun ömürlü çıkıyor. Taş yıkılıyor, mahalle boşalıyor, çarşı otoparka dönüyor; ama bir cümle yerinde durmayı biliyor.

Başlıktaki iki ifade de bu iki sevginin adı aslında. “Şehirlerin edebiyatı”, şehrin kendi içinden doğan yazıdır: kahvehanede kurulan sohbet, küçük bir matbaadan çıkan dergi, iskelede beklerken yazılıveren dize. Şehir burada kaynaktır, ilham verendir. “Edebiyatın şehirleri” ise tam tersi: yazının bize armağan ettiği şehirlerdir. Haritada bir yeri olmayabilir bu şehrin, ama içimizde bir adresi vardır. Ve asıl güzel olan, bu ikisinin durmadan birbirine dönüşmesi. Şehir yazarını büyütür, yazar da bir gün o şehri bize bambaşka bir şehir olarak geri verir.

Şehir edebiyatı çoğu zaman sokağın diliyle başlar, bunu hep hissetmişimdir. Her şehrin kendine has bir ağzı vardır: esnafın seslenişi, iskelede bekleyişin süresi, pazarcının ölçüsü, kahvehanede ağır ağır kurulan cümle. Bu ses yazıya düştüğünde sadece yerel bir renk olmaz, bir bakış açısına dönüşür. Bir şehirde doğmuş ya da büyümüş bir yazar, o şehrin ritmini kulağında taşır ve cümlesinin nefesini çoğu zaman oradan alır. Bir Ege kasabasının ağır ağırlığıyla bir Karadeniz limanının telaşı, aynı sözcüklerle bile bambaşka yazılır. Şehir, edebiyata konu olmadan önce bir üsluptur demek daha doğru olur belki.

İstanbul, bu ilişkinin en bilinen örneği elbette. Yahya Kemal’in “Aziz İstanbul”u, Tanpınar’ın “Huzur”u, Peyami Safa’nın iki mahalle arasındaki mesafeyi iki medeniyet arasındaki mesafeye çeviren “Fatih-Harbiye”si, Orhan Veli’nin gözleri kapalı dinlediği İstanbul, Orhan Pamuk’un “hüzün” dediği o ruh hâli… Bugün bu şehre bakan biri, farkında olmadan bu yazarların gözlüğünü takıyor aslında. Vapurun ardındaki martıyı, akşamüstü ışığını, yalıların solgun rengini “edebî” bulmamızın nedeni, önce birilerinin oturup bunları yazmış olmasıdır. Edebiyat İstanbul’u yalnızca anlatmadı, ona bir ruh hâli de bağışladı. Şehrin hüznü, büyük ölçüde okunmuş, sevilmiş bir hüzün.

Ama edebiyat bazen bir şehri ortasından değil, kıyısından, en sessiz köşesinden anlatır. Sait Faik’in Burgazada’sı böyle güzel bir örnektir bence. Balıkçıların, meyhanecilerin, ada kahvelerinin ve “lüzumsuz” diye küçümsenen sıradan insanların arasından yazılmış bir İstanbul’dur bu. Şehrin gürültülü büyük hikâyesi yerine, kıyıya vuran küçük hikâyeleri ciddiye alır. Okur da ondan bir şey öğrenir aslında: bir şehri anlamak için her zaman merkezine gitmek gerekmiyor, bazen iskelesine oturup beklemek yetiyor.

Türkiye edebiyatının şehir haritası elbette İstanbul’dan ibaret değil, hiç olmadı. Tanpınar’ın “Beş Şehir”i bu bakımdan bana hep bir eşik gibi gelmiştir. Ankara, Erzurum, Konya, Bursa ve İstanbul’u tarih kitabının ya da turizm broşürünün soğuk diliyle değil, zamanın ve hafızanın sıcak diliyle anlatır. Bursa’nın sessizliğinde geçmişle şimdi yan yana oturur, Konya’da mekân neredeyse bir inanca dönüşür, Erzurum’da taş bir çağın tanığı olur. Tanpınar’ın bize öğrettiği şudur sanki: şehir, bir yer olmadan önce bir zaman meselesidir.

Ankara ise aynı şehrin iki ayrı edebiyata nasıl sığabildiğini gösterir bize. Yakup Kadri’nin “Ankara”sında şehir, yeni bir devletin kuruluş heyecanıyla ve bu kuruluşun getirdiği gerilimlerle anlatılır. Yıllar sonra Oğuz Atay’ın “Tutunamayanlar”ında aynı şehir, artık kendine yer bulamayan insanların kentidir. Biri devletin Ankara’sı, öbürü tutunamayanın Ankara’sı. Hangisi daha doğru diye sormak bile yersiz. İkisi de doğru, çünkü bir şehir tek bir hakikat değildir; birbirine değen pek çok bakışın toplamıdır.

Şehir ile edebiyatın buluştuğu bir de resmî bir köşe var: isimler. Bir şehrin sokak adları, o şehrin sessiz edebiyat listesidir bana kalırsa. Hangi şairin adının bir caddeye, hangisinin bir çıkmaz sokağa verildiğine, hangi yazarın adının hiç verilmediğine bakarak, o şehrin hafızasının kimden yana kurulduğunu okuyabiliriz. İsim vermek, hatırlamanın en yalın biçimi. Ama isim yalnızca tabelada kalırsa ölür, okunursa yaşar. Bir sokağa yazar adı vermek tek başına yetmiyor; o yazarın kitaplarının da o sokakta, o mahallede okunması gerekiyor.

Anadolu’ya inince tablo daha da zenginleşir, insanlaşır. Yaşar Kemal, Çukurova’yı ve Toroslar’ı öyle bir yazdı ki, o coğrafyaya hiç gitmemiş biri bile oranın toprağının kokusunu bilir gibidir. Orhan Kemal, Adana’yı pamuk tarlasıyla fabrikanın arasına, ter ve ekmek kavgasının tam ortasına yerleştirdi. Tarık Buğra “Küçük Ağa”da Akşehir’i bir savaşın ve bir vicdanın sahnesi yaptı. Yusuf Atılgan’ın “Anayurt Oteli”nde ise şehrin adı bile geçmez. Zebercet’in otelinde geçen o boğucu yalnızlık, Anadolu’nun herhangi bir kasabasına ait olabilir aslında. Adı konmamış bir kasaba, bazen adı konmuş bir şehirden çok daha fazlasını anlatır bize.

Orta Anadolu’yu düşününce aklıma hep Kemal Tahir gelir. Çorum, Çankırı ve Nevşehir taraflarında geçirdiği mecburi yıllar boyunca o toprakların insanını yakından gözlemleme fırsatı bulmuş bir yazardır o. Bu gözlemler, sonradan “Çorum üçlemesi” diye anılan “Yediçınar Yaylası”, “Köyün Kamburu” ve “Büyük Mal” romanlarında hayat bulur. Çorum’un Narlıca köyünde geçen bu romanlarda Kara Abuzer, Sülük Bey, Çalık Kerim gibi kahramanlar dolaşır aramızda; “kardaş”, “yahu”, “bre” gibi sözcüklerle Orta Anadolu’nun kendine has ağzı sayfaya taşınır. Kemal Tahir, taşranın güç ilişkilerini, sonradan ağalaşan adamların hikâyesini yazarken, aslında o bölgenin nasıl konuştuğunu da bize kaydetmiş olur. Bir romanı okurken bir şivenin sıcaklığını duymak, bambaşka bir yakınlık kurar insanla toprak arasında.

Şehir edebiyatının bir başka, belki de en insani damarı göçtür. Köyden kente, kırdan fabrikaya, yoksulluktan umuda uzanan yollar, Türkiye’nin şehir hikâyesinin ayrılmaz bir parçasıdır. Orhan Kemal’in “Bereketli Topraklar Üzerinde”sinde Çukurova’nın pamuk tarlalarına ve fabrikalarına doğru yola çıkan insanları okuruz. Yeni geldikleri şehrin dilini, kokusunu, kuralını öğrenmeye çalışan bu insanlar, edebiyatın bize gösterdiği en dürüst şehirlilerdir aslında. Çünkü şehirli olmak, orada doğmaktan çok, oraya tutunmayı öğrenmektir.

Anadolu’yu bir bütün olarak kucaklamaya çalışan bakışlar da var. Nâzım Hikmet’in “Memleketimden İnsan Manzaraları”, bir trenin, bir hanın, bir kasaba kahvesinin penceresinden bakarak koca bir ülkenin insanını tek tek dizer önümüze. Burada tek bir şehir yoktur; şehirlerin, kasabaların ve köylerin bir arada nefes aldığı bir harita vardır. Bu tür eserler bize bir şeyi hatırlatır durmadan: Türkiye’nin edebî coğrafyası, merkezle taşra arasındaki o sonu gelmez gidiş gelişle yazılmıştır.

Genç kalemlerin şehre bakışı da beni hep umutlandırır. Şükran Yiğit’in “Burası Radyo Şarampol”u bunun güzel bir örneği. Antalya’nın Şarampol Mahallesi’nde büyüyen küçük Filiz’in hikâyesidir bu; yalnızlığını müzikle, oyunlarla dindiren bir kızın ilk aşklarla, okul sıralarıyla, arkadaşlıklarla örülü büyüme öyküsü. Şükran Yiğit, eski Antalya’yı, radyonun evin ortasında bir aile büyüğü gibi oturduğu o dönemi, bugün artık pek kalmamış bir mahalle sıcaklığıyla anlatır. Genç Türk edebiyatında böyle bir Antalya’nın yazılmış olması bile başlı başına değerlidir bana kalırsa. Çünkü her kuşak, kendi çocukluğunun şehrini yazmazsa, o şehir yalnızca bizim hafızamızda kalır ve bizimle gider.

Bazen de bir yerin kaderini bir tek kalem değiştirir. Cevat Şakir Kabaağaçlı, yani bizim Halikarnas Balıkçısı, Bodrum’a sürgün edilmişti bir zamanlar. Orayı önce bir ceza yeri olarak bulmuş, sonra bir edebiyat yurdu olarak bırakmıştı ardında. “Mavi Sürgün”ün ve sonraki yazılarının ardından Bodrum’un bugünkü imgesi, en azından bir parçasıyla, o kalemden geçti. Bir sürgün yeri, zamanla başka insanların hayalindeki tatil beldesine dönüştü. Yazının bir şehre neler yapabileceğini bundan daha içten anlatan bir örnek az bulunur sanırım.

Şu da bir gerçek ki şehirler edebiyata eşit girmiyor. Bazıları kendi yazarını buldu ve ölümsüzleşti. Bazıları yalnızca mekân olarak kaldı, romanın fonunda bir isim gibi. Bazıları ise hiç yazılmadı. Balıkesir’de yaşayan biri olarak bunu çok iyi bilirim. İda Dağı, Homeros’un İlyada’sında tanrıların savaşı seyrettiği yer olarak yazıya çok erken girmişti. Ama o dağın eteğindeki köylerin, ilçelerin, pazar yerlerinin hikâyeleri çoğunlukla dilden dile taşındı; taşıyanlar azaldıkça da sessizce kayboldu. Yazılmayan şehir hemen yok olmaz belki, ama unutulmaya çok daha açık kalır. Anlatı, bir yerin zamana karşı en sağlam sigortasıdır.

Bu noktada “taşra” sözcüğüne de değinmeden geçmeyeyim. Bu kelime çoğu zaman bir eksiklik gibi kullanılır: merkezden uzak, geç kalmış, önemsiz. Oysa edebiyat tarihine bakınca taşra bir eksik değil, aslında bir bakış mesafesidir. Uzaktan bakan çoğu zaman daha iyi görür. Küçük yerin dedikodusu, mahallenin hafızası, kasabanın gözetleyen komşusu, büyük şehrin anonimliğinde kaybolan ayrıntıları hâlâ taşır içinde. Bir şehrin edebiyatı yalnızca büyük isimlerle de yürümez üstelik. Yerel gazetelerin köşeleri, mahalle dergileri, kent kültürüyle uğraşan amatör şairler ve araştırmacılar, o şehrin küçük ama kıymetli belleğini sırtında taşıyan kişilerdir.

Bu elbette yalnızca bizim meselemiz değil. Joyce’un, Dublin bir gün yok olsa “Ulysses”ten yeniden kurulabileceğini söylediği anlatılır. Doğru olup olmadığından bağımsız, bu söz edebiyatın şehirle kurduğu bağın en cüretkâr itirafıdır bence. Paris, Baudelaire’in ve onu okuyan Walter Benjamin’in aylak yürüyüşçüsüyle, yani flâneur’üyle yeniden kuruldu. Calvino “Görünmez Kentler”de bir adım daha ileri gidip şehri tümüyle bir hayale çevirdi. Sabahattin Ali’nin “Kürk Mantolu Madonna”sında Berlin, bir yabancının yalnızlığıyla ölçülen bir şehirdir. Şehir, bir yerin adı olmaktan çıkıp bir duygunun adına dönüşür böylece.

Bugün bu mesele bana eskisinden daha acil görünüyor. Şehirlerimiz çok hızlı değişiyor çünkü. Kentsel dönüşüm bir mahalleyi birkaç ayda siliyor, bir çarşıyı alışveriş merkezine, bir hanı otele, bir meydanı otoparka çeviriyor. Fiziksel şehir bu kadar kolay değişebiliyorsa, geriye tek bir dayanak kalıyor: yazılmış olan. Bir gün “eski şehir nasıldı”, “kordon boyunda akşamlar nasıl geçerdi”, “o pazar yeri nerede kurulurdu” diye soracak çocuklarımız, cevabı taşınmış bir binada değil, bir sayfada arayacak. Bu yüzden şehir yazmak bugün bir estetik tercihten çok bir sorumluluk bana kalırsa. Yazar, o şehrin gönüllü hafızasıdır aslında.

Fransız tarihçi Pierre Nora’nın “hafıza mekânları” dediği şey de tam burada devreye giriyor. Bir yerin hafıza mekânı olması için orada bir anıtın dikili olması gerekmiyor; orayı hatırlayan bir metin yeterli. Bir sokak, üzerine yazılmış tek bir cümleyle bile kültürel belleğin parçası olabiliyor. Bu yüzden şehir yazmak yalnızca anlatmak değil, aynı zamanda o şehri belleğe kaydetmek demek.

Bir de edebiyatın şehri turizme çevirme eğilimi var elbette. Yazarın doğduğu ev müzeye, çayını içtiği kahve bir markaya, yürüdüğü sokak bir “edebî rota”ya dönüşüyor zamanla. Bunda kötü bir şey yok bence, çünkü insanları hiç olmazsa bir kez kitaba yaklaştırıyor. Ama ziyaret, okumanın yerine geçtiğinde şehir yeniden sessizleşiyor. Rotanın sonunda bir hediyelik eşya değil, bir cümle taşımak gerekiyor bizimle.

Ama burada bir tuzak da var, onu da söylemeliyim: nostalji. Şehir yazısı kolayca “eskiden her şey güzeldi” cümlesinin kibar bir akrabasına dönüşebiliyor. Oysa eski şehirler de eşitsizdi, dardı, kimi zaman zalimdi. Güçlü bir şehir yazısı hem sevgiyi hem eleştiriyi bir arada taşır. Şehri bir sergi salonuna çevirmez; içindeki gerilimi de dürüstçe yazar: kimin mahallesinin yıkıldığını, kimin balkonunun kaldığını, kimin sesinin edebiyata hiç girmediğini.

Bu sorumluluğun bir de okur tarafı var bana kalırsa. Bir şehri edebiyattan tanımak, orayı değiştirmeden de sevmenin bir yoludur. Her okuduğumuz şehir romanı, gittiğimiz yeri farklı bir dikkatle görmeyi öğretir bize. Bir pasajın taşına, bir sokağın adına, bir ağacın gölgesine artık daha uzun bakarız. Çünkü orada bir cümlenin geçmiş olabileceğini biliriz artık. Şehri dolaşan gözle şehri okuyan göz, sonunda aynı yüzde buluşur.

Bir şehirde uzun yıllar yaşayan herkes bir noktada aynı soruyla karşılaşır sanırım: şehri ben mi yazıyorum, yoksa şehir mi beni? Cevap muhtemelen ikisi birden. Biz şehri anlatırken şehir de bize hangi sözcüğü kullanacağımızı, hangi sessizliğe kulak vereceğimizi, neyi görmezden gelemeyeceğimizi usulca öğretiyor. Yazmak, belki de bu karşılıklı borçlanmayı kayda geçirmekten başka bir şey değil.

Belki de bu yüzden iki ifadeyi tek başlıkta toplamak en doğrusu. Şehirler edebiyatı doğurur, edebiyat da şehirleri yeniden doğurur. Biri yaşadığımız, öbürü hatırladığımız şehirdir; ikisi olmadan hiçbirimiz gerçekten bir yerde durmuş sayılmayız. Bir gün bütün mahalleler yıkılacak, bütün kahvehaneler kapanacak belki. Ama o gün bile bir şehrin adresi, bir kitabın kaçıncı sayfası olarak yaşamaya devam edecek.