Türkiye’de turizm 1980’li yıllardan itibaren büyük bir hız kazandı. 

Her Şey Dahil uygulamasıyla yatak kapasitemizi artırdık. Daha fazla otel yaptık. Yollar yaptık. Havaalanları yaptık. Turist sayısını büyüttük. Ama bütün bunların arasında gözden kaçırdığımız bir şey oldu: Şehirlerimizi turizm destinasyonuna dönüştüremedik. İstanbul’dan sonra ikinci bir şehir destinasyonu yaratamadık. Kapadokya’nın yanına, aynı güçte başka bir kültür destinasyonu koyamadık.

Oysa bir zamanlar Anadolu’nun şehirleri için başka hayaller kuruluyordu. Marka şehirler oluşturulacaktı. Engelsiz kentler yaratılacaktı. Mardin, Romeo ve Juliet’in şehri Verona gibi operaların şehri olacaktı. Diyarbakır’ın ise İspanya’nın eski başkenti Toledo gibi tarihî ve kültürel kimliğiyle öne çıkan bir şehir olması konuşuluyordu.

Sonra ne oldu? Şehirler birbirine benzedi. Meydanlar birbirine benzedi. Oteller birbirine benzedi. Ve sonunda turizm anlayışımız da “daha fazla yatak, daha fazla turist” hesabına sıkıştı. Oysa turizm sadece turist getirmek değildir. Turizm, bir ülkenin hikâyesini dünyaya anlatabilme sanatıdır.

İnsan ister istemez soruyor. 

Topkapı Sarayı’nın avlusunda bir zamanlar Mozart’ın Saraydan Kız Kaçırma operası sahnelenirdi. Avrupa’nın birçok şehrinde “orijinal mekânında sergilenen opera” olarak tanıtılırdı. Sırf bu operayı izlemek için Avrupa’dan gelen ziyaretçiler vardı. Tur operatörleri biletleri çok önceden alabilmek için para gönderirdi.

Şimdi düşünün…

Dünyanın en önemli tarihî saraylarından birinin avlusunda Mozart’ın operasını sahnelemek yerine, bugün turiste ne anlatıyoruz? Verona veya Toledo.. Neden sağ elimizle sol kulağımızı göstermeye çalışıyoruz? Hâlbuki Nuh’un Gemisi ile Van Gölü Canavarının hikâyesini sürdürmek bile daha yaratıcı bir turizm fikri olabilir.

Çünkü turizm biraz da hikâye işidir.

Ama önce o hikâyeyi anlatacağınız çevreyi korumanız gerekir. Biz ise önce kentlerimizin ruhunu öldürdük. Şimdi de mekânların hafızasını değiştirmeye kalkıyoruz. Eski dokusunu, fiziksel görünümünü ve hikâyesini koruyan kaç semt, mahalle, sokak kaldı ki?

Bazen bir ülkenin turizme nasıl baktığını anlamak için uzun uzun strateji belgeleri okumaya gerek yok.

Bir oteline bakarsınız, yeter. Daha doğrusu, o otelin nasıl doğduğuna, nasıl işletildiğine ve yıllar sonra ne hâle geldiğine…

İspanya bu işi yıllar önce anlamış.

1910 yılında ülkenin imajını geliştirmek amacıyla kurulan Paradores de Turismo de España, 1928 yılında Kral XIII. Alfonso’nun ilk tesisinin açılmasıyla önemli bir adım atmış. Kuruluş felsefesi aslında son derece basit: İspanya’nın doğal, tarihî ve sanatsal mirasını koruyacaksın. Bu mirası turizmin hizmetine sunacaksın. Çok fazla tanınmayan bölgelerin ekonomik gelişmesine katkı sağlayacaksın. Yani tarihi koruyacaksın. Turisti getireceksin. Yöre halkını ekonominin içine katacaksın.

Bunun için de tarihî yapıların önemli bir bölümünü dokularını bozmadan restore etmişler. Geçmişin izleri arasında konaklamak isteyen ziyaretçiler için bunları otellere dönüştürmüşler. Eğer bölgede kullanılabilecek tarihî bir yapı yoksa, bölgenin doğal ve mimari yapısına uyum sağlayan tesisler inşa etmişler.

Ama mesele bununla da bitmiyor.

Paradores anlayışının en önemli taraflarından biri de restoranlarında ortaya çıkıyor.

Bölgede yetişen ürünler… Yöreye özgü yemekler… Yerel mutfak… Hepsi turizm ürününün bir parçası hâline getiriliyor. Böylece turist yalnızca bir otelde konaklamıyor. O bölgenin tarihini yiyor, içiyor, kokluyor ve yaşıyor. Yerel üretici kazanıyor. Yöre halkı kazanıyor. Otel kazanıyor. Turist kazanıyor. En önemlisi de ülke kazanıyor.

Şimdi gelelim, 2017 yılında bir yazı için araştırdığım Paradores de Turismo de España’nın geldiği noktaya. Yok, bizdeki tesisler gibi birer arpalığa dönüşmemiş. Biri Portekiz’de olmak üzere toplam 97 tesise ulaşmışlar. 2017 yılında bu tesislerde 1 milyon 475 bin kişi konaklamış. Restoranlarında ise 2,2 milyon kişiye yemek servisi yapılmış.

Üstelik yeme içmeden elde edilen ciro, toplam gelirlerinin yüzde 49’unu oluşturuyormuş.

Çünkü onlar oteli yalnızca “yatacak yer” olarak görmüyor. Tarihi koruyor. Yerel ürünü kullanıyor. Yerel mutfağı yaşatıyor. Bölgeye turist getiriyor. Yöre insanına para kazandırıyor. Ve bütün bunları yaparken turizmi, ülkenin kültürel mirasının bir parçası olarak görüyor.

Peki bizde durum ne?

Türkiye’de turizm ve devlet denince akla gelen önemli kuruluşlardan biri kuşkusuz Turban Turizm A.Ş. 1990’ların başındaki yatak kapasitesiyle belki de ülkemizin en büyük turizm işletmesiydi. Bugün geriye dönüp baktığımızda, ülke turizminin gelişimine yaptığı en önemli katkılardan biri olarak sektöre “nitelikli eleman” yetiştirmesini sayabiliriz.

Neyse… Turban Turizm A.Ş.’nin hikâyesini, o kurumda çalışmış olan duayen abilerimize bırakalım.

Çünkü bizim asıl hikâyemizde Paradores’in ruhuna yakın başka örnekler var.

Türkiye Turing ve Otomobil Kurumu’nun Çelik Gülersoy döneminde restore ederek eski ihtişamına kavuşturduğu Yeşil Ev… Topkapı Sarayı’nın surlarına dayanan Ayasofya Konakları…

Safranbolu’nun Havuzlu Asmazlar Konağı… Anadolu’nun ilk geleneksel butik otelleri arasında sayılan bu yapılar… Hepsi aynı anlayışın ürünü: Tarihi yok etmek yerine yaşatmak. Topkapı Sarayı’nın ana giriş kapısının hemen solundaki Soğukçeşme Sokağı’nda Sarnıç Restoran… Cedid Mehmet Efendi Medresesi’nin bitişiğinde, kömür ateşinde pişirilen yemekleri ve Türk kahvesiyle ünlü İstanbul Kahvehanesi… Emirgân ve Yıldız koruları… Beyaz Köşk… Pembe Köşk… Sarı Köşk… Malta Köşkü…Çubuklu’daki Hidiv Kasrı…

Bunlar da Turing’in Türk turizmine kazandırdığı değerler arasındaydı. Çünkü bu yapıların onarımlarında da Türkiye Turing ve Otomobil Kurumu’nun imzası vardı. 1923 yılında Atatürk’ün talimatı üzerine kurulan bir kurumdan söz ediyoruz.

Yani daha Cumhuriyet’in ilk yıllarından itibaren turizmin sadece “otel yapmak” olmadığını gören bir anlayıştan…

Gelelim işin hazin kısmına.

Türkiye Turing ve Otomobil Kurumu’nun projesi olan Bolu Koru Oteli ve Kariye Oteli, Turgut Özal hükümeti döneminde “triptik” gelirlerinin kurumun elinden alınması sonucunda yaşanan maddi sıkıntılar nedeniyle satılmış. İstanbul’u ziyaret eden turistlerin ilgi odağı olan Çamlıca Tepesi’ndeki Park ve Osmanlı kahvehaneleri ile Emirgân ve Yıldız koruları da 1994 yılında Türkiye Turing ve Otomobil Kurumu’nun elinden alınmış. İnsan ister istemez soruyor:

Bir kurumun yıllarca onardığı, işlettiği ve turizme kazandırdığı değerleri elinden aldığınızda, geriye ne kalıyor? Acaba o yapıların kaçı bugün aynı anlayışla korunuyor?

Bilmiyorum. Ama bildiğim bir şey var. Sultanahmet’teki Yeşil Ev ve Ayasofya Konakları’nın 2000’li yılların ortalarına kadar içine düştüğü durumu herhalde gazetelerden takip etmişsinizdir. Sizi bilmem… O yıllarda çıkan haberleri okuyunca benim içim cız etmişti. 

Daha sonra bu iki konaklama tesisi, Dorak Holding’in yatırımıyla restore edilerek Hagia Sofia Mansions Istanbul, Curio Collection by Hilton adı altında işletmeye açıldı.

Bugün baktığımızda, ortaya çıkan tablo aslında bize çok önemli bir şey söylüyor: Tarihî yapıyı yaşatmak için önce onu gerçekten yaşatacak bir anlayışa ihtiyacınız var. Ve bütün bunları yaparken tarihî mirası da turizmin bir parçası hâline getirmek.

Biz ne yapmışız? Dünyanın merkezini Sultanahmet Meydanı’nda elimizdeki değerini koruyamamışız. Bizans İmparatorluğu döneminde, Sultanahmet Meydanı’ndaki Milyon Taşı’nın (Milion), dünyanın merkezi ve antik Roma yollarının başlangıç noktası, yani “sıfır noktası”, kabul edildiği bir yerde… Ayasofya’nın, Topkapı Sarayı’nın ve Sultanahmet Camii’nin üç adım ötesindeki iki tarihî oteli bile yaşatmayı becerememişiz. Sonunda özel bir işletmeye devredilmiş.

Burada elbette özel sektörün yatırım yapması ya da tarihî bir yapıyı işletmesi sorun değil. Keşke devletimiz “özel sektörün” tarihî yapılara yaptığı yatırımlara daha fazla destek olabilse.

Asıl soru başka: Biz neden bu modeli sürdürülebilir bir kamu politikası hâline getiremiyoruz?

Neden elimizdeki tarihî mirası, yöre halkını ve turizmi aynı denklemde buluşturamıyoruz?

Neden her yeni nesil, kendisinden öncekinin bıraktığı mirası yeniden keşfetmek zorunda kalıyor?

Anlaşılan bizim turizm anlayışımızda önemli bir eksiklik var. Biz çoğu zaman bugünün turistini düşünüyoruz. Elin oğlu ise 100 yıl sonrasının hikâyesini düşünüyor. Biz bir sonraki ihaleyi düşünüyoruz… O, bir sonraki neslin göreceği tarihi düşünüyor. Biz “kaç oda yaptık?” diye soruyoruz. O, “kaç hikâyeyi yaşatabildik?” diye soruyor. Biz “kaç turist geldi?” diye hesaplıyoruz. O, “gelen turist şehirden ne öğrendi, ne satın aldı, kime para kazandırdı ve hangi hikâyeyi ülkesine götürdü?” diye bakıyor. Sonra da şaşırıyoruz: “Turistler neden daha fazla harcamıyor?”

Belki de sorun turistte değildir. Belki sorun, turistin önüne koyduğumuz şeydedir. Çünkü bir ülkenin turizm değerini yalnızca sahip olduğu tarih belirlemez. O tarihe nasıl davrandığı belirler. Ve galiba bizim asıl kaybettiğimiz şey turist değil. 

Hafıza. Çünkü bir şehrin hafızasını yok ettiğinizde, geriye yalnızca binalar kalır. Binaları da değiştirirseniz… Geriye anlatacak hikâyeniz kalmaz. Turist belki yine gelir. Ama neden geldiğini anlayacak bir hikâye bulamaz.

Neyse… Her şeyi devletten beklemeyelim, elimizi taşın altına koyalım diyerek, www.destinationturkey.nl web sitesi için planlamış olduğum “Özel konaklama” programı kapsamında, 2024 yılından itibaren Edirne’den başlayıp yollara düştüm.

Türkiye’nin tüm bölgelerini dolaşarak; sadece “yatacak yer” olarak inşa edilmemiş, bulunduğu yörenin doğal ve mimari yapısına uyum sağlayan, bölge halkını ekonominin içine katan ve yöresel mutfağı yaşatan “özel konaklama” tesislerini ziyaret ediyorum. 

Ve insan gezerken çok şey öğreniyor. Mesela devletin “agro-turizm” yatırımlarını da desteklediğini öğreniyorsunuz. 

Umarım bizimkiler bir gün agro’yu argo ile karıştırmaz. 

Gerçi karıştırırlarsa da şaşırmam. Çünkü argo, sonuçta kendine özgü bir dil. Biraz gizlilik içeriyor. Biraz mizah. Biraz grup aidiyeti. Hatta bazen dışarıdan bakanın anlamadığı bir ekonomik model bile yaratabiliyor.

Gittiğim tesislerin çoğu özel sektör yatırımı. İşletmelerin birçoğu,"Paradores de Turismo de España", örneğinde olduğu gibi turizmi gastronomi ve kültürle birleştirmek istiyor. Bazıları gerçekten etkileyici. Doğayla bütünleşmiş. Mimari açıdan özenli. Ama içlerinden kimisinin para kazanıp kazanmaması hiç sorun değil.

Bazıları eş dost ağırlamak için tesis kurmuş. Bazıları yurt dışından gelen bağlantılarını ağırlıyor. Kimi iş bağlıyor. Kimi iş bitiriyor. Kimi müşterisini ağırlıyor. Kimi arkadaşını. Kimi de kendisini. Böylece otel, yavaş yavaş otel olmaktan çıkıyor. Bir çeşit kurumsal misafirhane oluyor. 

Kendi söylemleriyle, hobi olarak başlamışlar; sonra ipin ucu kaçmış. İş planı oluşturduklarını hiç sanmıyorum. Turizm sektöründe bir otel yatırımının kendini amorti etme süresinin ortalama 10-15 yıl civarında olduğunu varsayalım. Gördüğüm bazı yatırımlara bakıp kaba bir hesap yaptım. Bazılarının yatırım geri dönüş süresi yaklaşık: 150 yıl. Bir buçuk asır. Bu artık yatırım değil. Arkeolojik proje.

Bugün yatırım yapıyorsunuz. Torununuz göremiyor. Torununuzun torunu belki görüyor. Onun da torunu kâr ederse, aile toplantısında büyük bir başarı hikâyesi olarak anlatılır: “Büyük dedeniz 2026’da bu oteli yapmıştı. 202 yıl sonra amorti etti. Vay be!”

Böyle olunca bizim “Zihni Sinir” yöneticilerimiz de doğal olarak çözümü bulmuş. Otel para kazanmıyorsa ne yapacağız? Şirket toplantısı. Düğün. Nişan. Kına. Mezuniyet. Seminer. Konferans. Salon yoksa bahçe dolsun. 

Çünkü oda satmak zahmetli. Müşteri bulmak gerekiyor. Pazarlama gerekiyor. Sezon gerekiyor. Doluluk oranı gerekiyor. Fiyat optimizasyonu gerekiyor. Bunlar zor işler. Ama düğün daha kolay. İnsanlar zaten evlenmeye mecbur. Bir şekilde salonu yoksa da bahçeyi dolduruyor. Böylece turizm tesisi, yavaş yavaş organizasyon şirketine dönüşüyor. 

Avrupa’da bunlar genellikle yan gelir kalemidir. Bizde ise bazen otelin kendisi yan gelir kalemi gibi duruyor. Kısacası, yatırımın kendini amorti edip etmemesi hiç sorun değil. Yüzüme söylenmedi ama anlayış galiba şu: Personelin maaşı çıksın. Elektrik, enerji ve diğer giderler karşılansın. İşletme zarar etmesin, yeter.

Çok zarar edersek de hiç sorun değil; satar, çıkarken birkaç milyon doları da cebimize koyarız.